FANDOM


Şablon:İhale bakınız Şablon:Pazarlık usulü bakınız Şablon:Açık ihale bakınız

Heba olan paramız 46 milyar

Çiğdem Toker

29.11.2019

Gazeteci Çiğdem Toker’in kamu ihalelerindeki usulsüzlükleri araştırdığı “Olağan İşler” adlı kitabı Tekin Yayınevi’nden çıktı.


Sözcü gazetesi yazarı Çiğdem Toker, Kamu ihalelerinde afet, savaş gibi olağanüstü durumlarda başvurulması gereken usulü gösteren 21/b maddesinin AKP iktidarı tarafından nasıl yandaş şirketler için sıklıkla kullandığını anlattı.

Toker, hakkında açılan milyonluk davalara rağmen ülke ekonomi-politiğinin arka planında neler döndüğünü, kapalı kapılar ardında kamuya ait olan değerlerin usulsüz ihale ve yöntemlerle, kimisi neredeyse sermayesi olmayan şirketlere nasıl dağıtıldığına dikkat çekti.

Toker, 21/b maddesi ile yapılan usulsüzlüklerle 46 milyar TL’nin aralarında Cengiz-Kolin-Kalyon gibi yandaş şirketlere aktarıldığını belirtti.


Kitabın, “Sıradanlaşmış 21/b’nin Faturası” başlıklı bölümünde, AKP iktidarının 21/b maddesi ile kamu ihalelerinde yaptığı usulsüzlüklerin maliyeti anlatıldı. Bu bölümde, sadece 2017 yılında 4,8 milyar TL’nin havuza aktarıldığına değinildi.

İşte “Sıradanlaşmış 21/b’nin Faturası” başlıklı o bölüm:

“Devletin ihaleyle satın aldığı mal, hizmet ya da yaptırdığı yol, köprü, rıhtım, santral, baraj vb. projeler için şirketlere yapılan ödemeler (hakediş) bütçeden çıkıyor. Bütçe de vergilerimizden oluşuyor. O nedenle kamu kaynaklarını özenli kullanmak, başkentteki bir genel müdürlükten, Karadeniz’deki bir ilçe belediyesine kadar her kamu kuruluşunun hem görevi hem de halka borcu. Peki kamu kaynağının düzgün kullanılıp kullanılmadığını ölçmenin yolu var mı? Cevap evet. Üstelik KİK bunu ilan da ediyor. Kurum raporlarına gelmeden ön bilgi verelim:

Vatandaş olarak bir ihalede devletin ne kadar tasarruf ettiğini görmek isterseniz, iki veriye ihtiyacınız var:

• İhaleyi yapan kamu idaresinin belirlediği yaklaşık maliyet (YM),

• İhaleyi yapan idare kazanan şirketin imzaladığı sözleşmedeki tutar. Buna sözleşme bedeli deniliyor. (SB)

Sözleşme bedeli, yaklaşık maliyet tutarına oranlandığında (SB/YM) ihale için devlet kasasından çıkanı ve kalanı görmek mümkün hale geliyor. Dolayısıyla sağlanan tasarrufu da.

Bu hesap genel hatlarıyla şirketlerin ihalede yaptığı indirim oranlarını da gösterir. Her kamu ihalesinde büyük önem taşıması gereken indirim oranını (eski adıyla tenzilat) merak ederseniz bir küçük işlem daha gerekli.

Yukarıdaki oranlamada ulaşılan sonucu 100 rakamından çıkarmak. Formülü bir örnekle anlatalım: Sözleşme Bedeli/Yaklaşık Maliyet (SB/YM) Diyelim ki, bitmiş bir ihalede yukarıdaki oranlamanın sonucu 75 çıktı. Bu sonuç bize kamu idaresince belirlenmiş 100 liralık yaklaşık maliyetin 75 lirasının kullanıldığını, 25 TL’sinin ise devlet kasasında kaldığını anlatır. Kullanılmayan kaynağın oranını gösteren rakam, aynı zamanda ihalede teklif verenlerin yaptığı indirim oranıdır. Yani yüzde 25.

YAKLAŞIK MALİYET GİZLENSE DE

Ne var ki bu bilgiye erişimde temel bir engel mevcut: Yasa gereği yaklaşık maliyetin ihale sürecinde gizli tutulması gerekiyor. Amaç ise katılacak isteklilerin aralarında anlaşmasını önlemek. Ancak pratikte bu sınırlamanın büyük önemi kalmadığını savunanlar hatta sempozyumlarda dile getiren kamu görevlileri de var.

Bununla birlikte ödediği ya da maaşından kesilen vergilerin nasıl harcandığını merak eden bir yurttaş, bu hesabı her ihalede yapamasa da yılın sonunda genel bir değerlendirme görebilir.

İZLEME RAPORLARINDAKİ HAKİKAT

KİK düzenli olarak ‘Kamu Alımları İzleme Raporu’ yayımlıyor. Herkesin kullanımına açık bu raporlarda, kamu ihaleleriyle ilgili bir yıllık gelişmeleri anlatan ayrıntılı bilgiler, istatistikler yer alıyor.

2018 tarihli son raporda, ihalelerde sağlanan tasarruf konusunda şöyle denilmiş:

‘Tablo 1.15’te sözleşme bedellerinin yaklaşık maliyetlere göre oranları incelenmiştir. Yaklaşık maliyetin piyasa rayiçlerine uygun şekilde belirlenmesi durumunda, sözleşme bedeli yaklaşık maliyet oranı (SB/YM), kamunun gerçekleştirilen ihalelerden ne kadar tasarruf ettiğini ve istekliler açısından rekabetin nasıl yaşandığını belirleyen çok önemli bir göstergedir. Ayrıca, sözleşme imzalandıktan sonra işin yaklaşık maliyetinin ne ölçüde doğru belirlendiğinin tespit edilmesi açısından da bu göstergeden yararlanılmaktadır.’

Fakat… KİK böyle dese de devletin sağladığı tasarrufu o formülün neresinde göreceğimizi belirtmiyor. Meselenin can alıcı yanı bütün raporlarda kapalı geçilmiş. O kapalı kısmı burada açacağız.

PAZARLIK USULÜNDE İNDİRİM HEP DÜŞÜK

Önce küçük bir hatırlatma: Kamu alımları, yani genel ifadeyle ihale; mal, hizmet ve yapım işleri olmak üzere üç ayrı tür ihtiyaç için yapılıyor. Ve şimdi gelelim tasarruf hakikatine: Devlet, özellikle yapım ihalelerinde pazarlık usulünü seçtiğinde daima zarar ediyor. Açık ihale usulünde ise daima daha yüksek tasarruf sağlıyor. Bu gerçeği bize sadece 2018 tarihli son rapor değil, geriye dönük bütün Kamu İhale Kurumu İzleme Raporları apaçık gösteriyor.

Yüksek indirimlerin açık ihale usulüyle gerçekleştirilen yapım işlerinde sağlandığı ortada. En düşük indirimin ise pazarlık usulüyle yapılan yapım işi ihalelerinde geldiğini rahatlıkla görüyoruz. Yani, devletin verileri bize müteahhitlerin yaptığı indirim oranlarının iki ihale usulüne göre farklılaştığını söylüyor.

Sebebi konusunda şunu söylemek yanlış olmaz: Açık ihalede kamunun daha çok tasarruf sağlaması, ihalenin bütün isteklilere açık olmasından, ilan edilmesinden kaynaklanıyor. Açıklık, kamuoyu denetimiyle birlikte rekabeti de getiriyor. Rekabetteki artış, teklifleri kamu lehine etkiliyor. Sonuçlar aslında ibretlik. Konunun üzerine neden odaklandığımızın, 21/b için neden ‘emanet edilen gücün kötüye kullanımı’ dediğimizin kanıtı. Demek istediğimi aşağıdaki tabloda daha açık görebilirsiniz.

KİK’in yayımladığı 2013-2018 yılları arasındaki İzleme Raporları’nı esas alarak, yapım ihalelerinde açık usul ile pazarlık usulü uygulaması arasındaki tasarruf farkını listeledim. Tablo, ihale usulüne göre müteahhitlerin yaptığı indirim oranları ve aradaki farkı da içeriyor.

Not: Sözleşme Büyüklüğü/Yaklaşık Maliyet sonuçlarını gösteren tablolarda, pazarlık usulüyle (21. Madde) yapılmış ihale sözleşmeleri, bir bütün olarak değerlendirilmiş. Kaynak tabloda pazarlık usulü ihalelerin farklı türlerini gösteren a, b, c, d, e, f diye fıkra ayrımı yapılmamış. Bununla birlikte, sözleşme büyüklüğüne konu tutarların önemli kısmının 21/b usulüyle yapılan ihalelerden oluştuğunu söyleyebiliriz.

2017’ye Bakalım 21/b uygulamasının büyük yer tuttuğu pazarlık usulünün kamuyu nasıl zarara uğrattığını örnekle görelim. Pazarlık usulü ihalelerin en yüksek tutara ulaştığı 2017 yılı, özel bir ilgiyi hak ediyor. (TBMM’deki gensorunun da aynı yılın ekim ayında verildiğini hatırlatalım.)

Önce en rekabetçi usul olan açık ihale sonuçları: 2017’de açık ihale usulüyle gerçekleşen yapım işlerinde;

Sözleşme Bedeli: 71 milyar 884 milyon 717 bin TL

Yaklaşık Maliyet: 97 milyar 722 milyon 690 bin TL

SB/YM: 74

Yani oranlama yapıldığında, 100 TL yaklaşık maliyetin 74 TL’sinin harcandığı, 26 TL’sinin kamu kasasında kaldığını söyleyebiliriz. Diğer anlatımla, tasarruf oranı: % 26. Bu oran aynı yıl açık ihaleyle yapılan yapım işi projelerde şirketlerin (isteklilerin) indirim oranını da gösteriyor. Şimdi gelelim, aynı yıl bol bol pazarlık usulüyle gerçekleştirilen yapım ihalelerine.

2017’de pazarlık usulüyle yapılan yapım ihalelerinde;

Sözleşme Bedeli: 36 milyar 873 milyon 956 bin TL

Yaklaşık Maliyet: 43 milyar 502 milyon 956 bin TL

SB/YM: 85

Yani 100 TL’lik yaklaşık maliyetin 85 TL’si harcanmış, 15 TL’si kasada kalmış. Diğer anlatımla tasarruf oranı: %15. Bu oran yukarıdakine benzer şekilde aynı yıl yapım işleri için gerçekleştirilen pazarlık usulü ihalelerde isteklilerin indirim oranını gösteriyor.

FARK ÇOK BÜYÜK

Aradaki farka dikkat! Açık ihalelerde kamunun sağladığı yüzde 26 olan indirim oranı, pazarlık usulünde yüzde 15’e düşüyor. İki ihale usulü arasındaki 11 puanlık fark indirim farkı, ihale usulünün müteahhitlerin indirim konusundaki tutumlarını nasıl etkilediğini bariz biçimde gösteriyor Özetle, davet edilen müteahhit şirketin yaptığı indirim ile ilan edilen açık ihaleye katılan diğer müteahhit şirketlerin indirimleri aynı olmuyor.

Resmi verileri esas alarak bir projeksiyon yapalım. 2017 yılında yapım işleri için gerçekleştirilen pazarlık usulü ihalelerdeki indirimi yukarıda paylaştık: %15. Bunun parasal karşılığı 6,5 milyar TL. Şimdi aynı yıl yine yapım işlerinde ama bu kez açık ihalelerde sağlanan resmi indirim rakamını hatırlayalım: %26.

Pazarlık usulüyle yapılan ihaledeki indirim yüzde 15 değil de açık ihaledeki gibi yüzde 26 olsaydı kamunun tasarrufu ne olurdu? Bu sorunun cevabına bakalım: Yaklaşık maliyet tutarı olarak açıklanan 43,5 milyar TL’ye pazarlık usulü ihalede yapılmış indirim oranı yerine açık ihaledeki yüzde 26 indirimi uyarlamamız halinde çıkan tasarruf rakamı 11,3 milyar TL. Açık ihaledeki tasarruf – Pazarlık usulü ihaledeki tasarruf: 4,8 milyar TL (11,3 milyar TL) (6,5 milyar TL)

Şablon:Pazarlık usulüyle ihale Şablon:Açık ihale

Şablon:İhale Kanunu

Community content is available under CC-BY-SA unless otherwise noted.