FANDOM


Kevser ebter hat
Bakınız

Şablon:Kevserbakınız - d


Şablon:Kevser - Kevser
Kevser Suresi
Kevser suresi/Kavramlar
Ebter -Kevser- Atâ - Kevser - Salli - Venhar (Kesiver) - Kurban emri - Şânieke sana öfkelenen kin duyan
Kevser Suresi/TEFSİR
HDKD/Kevser/Sadeşetirilmiş arabisi var. Link ve sayfa indexi yok
Kevser Suresi/Elmalı Orijinal Arabi hurufuyla yok
Hak Dini Kur'an Dili/Kevser Suresi sadece linkler var
Hak Dini Kur'an Dili/Kevser Suresi/PDF[1]
Elmalı Tefsiri (Orjinal)
Hak Dini Kur'an Dili/Kevser Suresi

Kevser Suresi-KSGK
Kevser Suresi/1-3
Kevser Suresi/MEAL
Kevser Suresi/Albanian Kevser Suresi/Azerice Kevser Suresi/Bulgarca Kevser Suresi/Bulgarian
Kevser Suresi/VİDEO
Kevser Suresi/VİDEO/Arapça - Okunuşu - HDKD
Kevser Suresi/VİDEO/Minşevi
Kevser Suresi/VİDEO/Mustafa İsmail

Kevser Suresi/TEZHİB Kevser Suresi/HAT, Kevser SuresiFAZİLETİ, Kevser Suresi/HİKMETLERİ, Kevser Suresi/KERAMETLERİ - Kevser Suresi/AUDİO, Kevser Suresi/HADİSLER, Kevser Suresi/NAKİLLER, Kevser Suresi/EL YAZMALARI,
Kevser Suresi/VP, Kevser Suresi/WP,
Kevser Suresi/Transkriptleri


اِنَّا Muhakkak biz ( اِنَّآ اَنْزَلْنَاهُ Suresi'ne bkz.) اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ “Sana Kevser'i verdik.” Hitap, Resulullah'adır. “[[I'ta”da malumdur ki, atıyye vermek, iyilik yapmaktır. Yani ey Muhammed, emin ol ki biz, Hak Rabb'ın yüksek şanımızla sana özel lütuf ve ihsan olarak kevser verdik kevser.

KevserEdit

Kevser: Asıl lügatta çokluk demek olan “kesret”ten cevher gibi fev'al vezninde vasıf veya bir isim olup Razi'nin ve Ebu Hayyan'ın ifadeleri vechile çokluğu ifrat derecede olan, yani çok pek çok, gayet çok şey demektir. (Ebu Hayyan, a.g.e., VIII, 519-520; Fahru'r-Razi, a.g.e., XXXII, 124.)

Oğlu seferden gelen bir Arab'a بِمَ اٰبَ اِبْنُكَ “Oğlun ne ile geldi?” denildiğinde, اٰبَ بِالْكَوْثَرِ “kevserle geldi” dediğini ve bunun çok şeyle geldi demek olduğunu naklederler.

“Kamus”ta da şöyle der:

  • Kevser, اَلْكَث۪يرُ مِنْ كُلِّ شَئْ “herşeyin çoğu”, وَالْكَث۪يرُ الْمُلْتَفُّ مِنَ الْغُبَارِ
  • “birbirine sarılıp burulmuş olan çok toz”,
  • İslam ve peygamberlik,
  • Taif'te bir mektebin adı,
  • saykal vezninde keyser gibi,”hayyir mi'ta” yani çok hayırlı, çok vergili adam, *seyyid yani efendi adam ve nehir manasınadır,
  • cennette özel bir nehir adıdır ki cennetin bütün ırmakları ondan şubelere ayrılır.

Kevser Suresi bunu içerir. Şu halde kelimenin yalnız türevine göre lügattaki esas manası düşünülür, verildiği ve ihsan edildiği haber verilen şeyin de hayırlı, güzel bir şey olması lazım geleceği, özellikle verenin Allah Teala olması ve bunun verilmesi büyük şanla beyan buyurulması Allah kelamında Kevser adıyla anılmasından da bunun hakikaten Allah Teala katında sabit, yani ebedi ve sonsuz bir çokluk ifade ettiği de düşünülürse bundan ilk anlaşılacak açık mefhum “hayr-ı kesir” yani çok, pek çok hayır demek olacağında şüphe edilmez.

Ancak bunun aslı itibariyle ne olduğuna ve din dilinde daha hususi bir manası olup olmadığına gelince, bu hususta tefsircilerin türlü açıklamalarına rastlanır ki, “Tahrir”de yirmi altı görüşe kadar sayılmıştır. Bunlar içinde en çok bilinenlerden bir kaçını olsun söylememiz gerekir:

Birincisi: Edit

Birçok tefsirlerde selef ve halefe göre meşhur ve yaygın olan mana, Kevser, cennette bir nehirin özel ismi olmasıdır. Zira yukarıda da geçtiği üzere bu mana Hz. Peygamber'den sahih olarak rivayet edilmiştir. “Kevser, Rabbimin cennette bana verdiği bir nehir.” (Buhari, Tefsiru Sureti 108/1; Müslim, Salat, 53, Fezail, 37, 40, Taharet, 36; Müslim, Salat, 53; Nesai, İftitah, 21; Tirmizi, Kıyamet, 15; İbn Mace, Zühd, 36; Ahmed b. Hanbel, III, 102, 281.) Bazı rivayetlerde bir havuzdur ki, çok hayır (hayr-ı kesir) ondadır. Ümmetim kıyamet günü varıp ondan içecekler, kapları yıldızlar sayısıncadır. İçlerinden kul olur titreme ile çekilir atılır: Ey Rabbim, o benim ümmetimdendir, derim. “Bilmezsin senin ardından o neler yaptı?” buyurulur, mealinde olan hadiste “çok hayır” kavramı da açıklığa kavuşturularak cennette bir nehir veya havuz olduğu bilhassa beyan edilmiştir. İmam Ahmed b. Hanbel, Buhari, Müslim, İbn Mace, Nesai, İbn Cerir ve daha diğerleri bu nehirin tarifi hakkında: Kenarları boş inci kubbeleri, içinden ezfer miski çıkar, sütten daha beyaz, baldan daha tatlı, genişliği ve uzunluğu doğu ve batı arası kadar, derinliği yetmişbin yıllık, ondan içen bir daha susamaz, ondan abdest alan ebediyen perişan olmaz, benim ahdi (anlaşma)mi bozan, benim Ehl-i beytimi öldüren ondan içmez.” gibi vasıflarla Enes'ten, Hz. Aişe'den, İbn Ömer'den, İbn Abbas'tan müteaddit hadisler rivayet etmişlerdir. Bir çok hadislerde de havuz varid olduğu malumdur. Bundan dolayı ikisinden maksat bir midir? Havuz nehrin kaynağı veya denize kavuşan kısmı gibi midir? Yoksa ayrı mıdır, diye bahsedilmiştir. Meşhur havuz, mahşerdedir. Bazıları, mizandan ve sırattan öncedir demişler, bazıları da onlardan sonra cennetin kapısına yakın ve Muhammed ümmetinden cennet ehli aralarındaki hakları helalaşmak için hapsolunacakları yerde olduğunu söylemişlerdir.

Alusi der ki: Buna göre havuz, değiştirilecek arzda demek olur. (Alusi, a.g.e., XXX, 313.)

Kadi Zekeriyya, Peygamber (s.a.v.) hazretlerinin biri sırattan önce, biri de sırattan sonra olmak üzere iki havuzu olup, ikisine de Kevser denildiğini nakletmekle beraber doğrusu havuzun sırattan sonra ve Kevser'in cennette olduğunu ve onun munsabb (denize karışan kısım)ı olduğu için havuza da Kevser denilmiş olduğunu söylemiştir. Ve yine Alusi'nin beyanına göre denilmiştir ki: Bu havuz manasına Kevser, Peygamberimiz'in zikrolunan nehir gibi özelliklerinden değildir. Belki diğer peygamberlerin de havuzları vardır. Ümmetlerinin müminleri ona geleceklerdir.

Nitekim Tirmizi hadisinde: اِنَّ لِكُلِّ نَبِىٍّ حَوْضًا وَاَنَّهُمْ يَتَبَاهَوْنَ اَيُّهُمْ اَكْثَرُ وَارِدَةً وَانّ۪ى اَرْجُوا اَنْ اَكُونَ اَكْثَرَهُمْ وَارِدَةً “Her peygamberin bir havuzu vardır ve hep onlar hangisinin geleni daha çok diye öğünürler ve ben muhakkak onların en çok geleni olacağımı umarım.” (Tirmizi, Kıyamet, 14.) buyurmuştur ki, hadis, Tirmizi'nin dediği gibi hasen garibdir. Onun için bu havuzlara iman ve itikat vacip değildir. Fakat Peygamber (s.a.v.)in havuzuna dair olan hadisler tevatüre yakın derecede meşhur olduğu için Ehl-i Sünnet katında ona imanın vacib olduğu Akaid kitaplarında zikredilmiştir. Bununla beraber Mutezile'den ona imanın vacib olmadığını söyleyenler vardır. Şüphesiz ki bu sure gereğince Resulullah'a Kevser'in verilmiş olduğuna imanın ittifakla vacib olduğunda söz yoksa da, onun bir nehir veya havuz olmasına inanmak sahih olmakla beraber vacibtir denemez. Zira daha başka görüşler de vardır. Şöyle ki:

İkincisi: Edit

İkrime'den rivayet edildiği üzere peygamberliğin şerefidir. Zira peygamberlik, iki cihanın hayırlarını hem dünya, hem din saadetini gerektiren genel başkanlığı içeren ve bundan dolayı başlangıç itibariyle rahmani lütuf, hem de sonuç itibariyle rahimi lütfu içine alan hayr-ı kesir (çok hayır)dir. وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَث۪يرًا “Hikmet verilen kimseye çok hayır verilmiştir.” (Bakara, 2/269) diye “çok hayır” olduğu beyan buyurulan hikmetin en yüksek derecesidir. Razi'nin açıkladığı vechile peygamberlik rütbesi uluhiyetten sonra ikinci mertebedir. (Fahru'r-Razi, a.g.e., XXXII, 124-125.) Onun için مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ اَطَاعَ اللّٰهَ “Kim Peygamber'e itaat ederse, Allah'a itaat etmiştir.” (Nisa, 4/80) buyurulmuştur, imanın bir esası olmuştur ve Allah'ı bilme esasının dalı gibidir. Zira peygamberlikte marifet için önce Allah Teala'nın zatına, ilmine, kudretine, hikmetine dair bilgiler edinmek gerekir. Peygamberlikte bilgi (marifet) hasıl olunca da ondan semi (duyma) basar (görme) ve bazılarının görüşüne göre sıfat-ı haberiyye ve vicdaniyye (haberi ve vicdani sıfat) gibi diğer sıfatlara bilgi edinilmiş olur. Gerçi peygamberlik diğer peygamberlere de verilmiştir. Fakat peygamberlerin sonuncusu olan Peygamberimiz'in bu yüksek menkıbeden hazzı ve nasibi hepsinden çoktur. O hepsinden önce zikredilmiş, hepsinden sonra gönderilmiştir. Bütün insanlara ve cinlere gönderilmiştir, bütün peygamberlerden önce haşrolunacak, dinine nesih varid olmayacaktır. Onun büyük ahlakı ve faziletleri sayılamayacak derecededir. Razi burada bilinen diğer peygamberlerin mucizeleriyle onun mucizeleri arasında özet olarak bir karşılaştırma yaptıktan sonra demiştir ki, Allah Teala onu seçtiği kullarından önce getirip وَاِذْ اَخَذْنَا مِنَ النَّبِيّ۪ينَ م۪يثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ... “Biz peygamberlerden ahidlerini almıştık, senden, Nuh'dan…” (Ahzab, 33/7) buyurmuş ve ona böyle bir peygamberlik vermiş olduğu için caizdir ki o peygamberliğe Kevser ismini vererek اِنَّآ اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ “biz sana Kevser'i verdik” buyurmuştur.

Şu halde Kevser'i Peygamber'in çok faziletleri, büyük ahlakı, her hayırı içine alan Kur'an, tevhid, İslam, ilim ve hikmet diye tefsir eden görüşler de bütün Muhammed (s.a.v.)'in mucizelerine işareti içeren peygamberlik ve Muhammedi risaletin gereklerinde dahil olur. Bunların her birinin de “çok hayır” olduğunda şüphe olmadığı gibi, Kevser bunların ayrı ayrı her birine de bir şer'i isim olmuştur. Muhammedi risaletin özelliklerinden olan “Mahmud makamı”nı da bu arada zikretmek gerekir. Nitekim bir takım tefsirciler de bunu söylemişlerdir. Önceki surede dini yalanlayanlara karşılık olarak düşünülünce Kevser'den maksat da bütün mucizeleriyle alemlere rahmet olan Hz. Muhammed (s.a.v.)'in peygamberliği olur. Bunların her biri cennet nehirlerinin kaynağı olan bir nehirin akış feyzi ile temsil de olunabilir. Bundan başka:

Üçüncüsü: Edit

Ümmetin alimleridir. Hakikaten ilmen ve ahlaken peygamberlerin varisleri olan alimler, çok hayırdır. O vahy kaynağından feyz alarak Resullah'ın zikrini yaşatmak, dininin eserlerini, şeriat ve ahlakının bilgilerini yaymak için ümmete hayır ve fazilet öğretmek itibariyle cennette rıdvan kaynağından akan Kevser nehrine benzerler. Peygamberler, Allah'ı bilme esaslarında birlik olup da şeriatte (dinin ameli hükümlerinde) farklı olarak halkın kurtuluşu için ilahi rahmetin yayıcıları olduğu gibi, ümmetin bilginleri de kalbleri hak tevhidi ve vicdanları Muhammedi ahlak üzere rıdvan neşesiyle Muhammedi şeriatın esaslarında birlik, ahval ve zamana göre füru ve dallarında farklı olarak halka rahmet neşrederler. Yine Razi der ki: “Bunda fazilet iki vechiledir: Birisi; rivayet olunduğu üzere kıyamet günü her peygamber getirilir. Ümmeti de ardınca gelir. Nice peygamberin beraberinde bir iki kişi gelir. Bu ümmetin alimlerinden her bir alim de getirilir. Birçoğunun ardınca binlerce kişi de gelerek hepsi Resulullah'ın yanında toplanırlar. Öyle ki bazı alimlerin tabileri diğer peygamberlerden birinin tabilerinden çok olur. İkincisi: Alimler, vahyden alınmış olan naslara uymalarından dolayı isabet etmişlerdir. Kitabı korunmuş ve mazbut olan bu ümmetin alimleri bütün himmet ve gayretlerini sarfedip meşakkatler çekerek yaptıkları istinbat ve içtihadda da isabet etmişlerdir. Bazıları hata etmiş olsalar bile onlar dahi başlangıçta, iyi niyetle hakkı arayıp gayretlerini sarfettiklerinden dolayı sevap kazanmışlardır.” (Fahru'r-Razi, a.g.e., XXXII, 124.) İsabet eden on sevaba nail olursa, gayret edip de hata edenin bir sevaba nail olacağı bir hadis-i şerifte beyan olunmuştur. Fakat hakkı aramayıp da içtihad adına arzu ve isteklerine tabi olanların ilim haysiyetiyle hareket etmemiş olduklarından dolayı, bu hayır ve faziletten hariç heva ehli olduklarını ise hatırlatmaya lüzum yoktur. Bununla beraber bu mana da ilim ve hikmet manası altında düşünülebilir.

Dördüncüsü: Edit

Tabilerinin ve toplumunun, ümmetinin çokluğudur. Allah Teala ona o kadar çok hayırlı Ashab ve ümmet ihsan buyurmuştur ki Vakıa Suresi'nde geçtiği üzere cennet ehlinin yarısından fazlası onun ümmetinden olacağı sahih hadislerle vaad olunmuş ve müjdelenmiştir. Razi'nin zikrettiği vechile şu mealde rivayet olunan bir hadis-i şerif ile de istidlal edilmiştir. (Fahru'r-Razi, a.g.e., XXXII, 126.) Peygamber efendimiz buyurmuştur ki: “Ben İbrahim halilullah'ın duası ve İsa'nın müjdelediğiyim. Kıyamet günü şefaatı kabul edilenim. O vakit ben bütün peygamberlerle beraber bulunurken bize insanlardan bir ümmet ortaya çıkacak. Hepimiz onlara gözlerimizi dikeceğiz. Her peygamber onların kendi ümmeti olmasını arzu edecek. Göreceğiz ki abdest eserinden alınları ve elleri, ayakları parlıyor, ( غُرٌّ مُحَجَّلُونَ مِنْ اٰثَارِ الْوُضُوءِ “abdestin eserinden parlak olarak nişanlanmışlar.” (Buhari, Vudu', 3; Müslim, Taharet, 34, 39; Tirmizi, Cuma, 74; Nesai, Taharet, 109; İbn Mace, Taharet, 6, Zühd, 34, 36; Muvatta, Taharet, 28, Ahmed b. Hanbel, I, 282, 296, 403, 452, 453; II, 300, 334, 362, 400, 408, 523; III, 431; IV, 207; V, 199, 262.)) görünce ben diyeceğim ki Kabe'nin Rabbi hakkı için bunlar benim ümmetim, derken onlar hesapsız olarak cennete girecekler. Sonra bize öncekilerin iki katı kadar diğer bir ümmet daha ortaya çıkacak. Yine gözlerimizi dikeceğiz. Her peygamber onların kendi ümmeti olmasını arzu edecek. Göreceğiz ki abdest eserinden alınları, elleri, ayakları parlıyor. Ben yine Kabe'nin Rabbi hakkı için bunlar benim ümmetim diyeceğim. Onlar da hesapsız olarak cennete girecekler. Sonra bize o yükseltilenlerin üç katı yükseltilecek. Yine gözlerimizi dikeceğiz, deyip birincilerde ve ikincilerde anlattığı gibi söyledikten sonra Resulullah buyurmuştur ki: لَيَدْخُلَنَّ ثَلاَثُ فِرَقٍ مِنْ اُمَّتِى الْجَنَّةَ قَبْلَ اَنْ يَدْخُلَهَا اَحَدٌ مِنَ النَّاسِ “İnsanlardan hiç kimse girmeden önce benim ümmetimden üç fırka muhakkak ve muhakkak cennete girecektir”. Peygamberimiz تَنَاكَحُوا تَنَاسَلُوا تَكَثَّرُوا فَاِنّ۪ى اُبَاه۪ى بِكُمُ اْلاُمَمَ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ وَلَوْ بِالسِّقْطِ “Nikahlanınız, üreyiniz, çoğalınız, çünkü kıyamet günü ben sizinle (diğer) ümmetlere iftihar edeceğim, hatta bir düşük ile bile.” (Abdurrezzak, el-Musannaf, VI, 173; Süyuti, el-Camiu's-Sağir, I, 517 (3366); Hindi, a.g.e., XVI, 44442)) buyurmuş olduğu hadis de malumdur. “Sukut” (düşük) gibi henüz sorumluluk sınırına ermemiş olanlarla bile öğünecek olan Peygamber'in öyle çok kalabalık olan ümmetin çokluğuyla ne kadar sevineceğini düşünmeli, bunun da pek büyük bir nimet olması hasebiyle bunu hatırlatmak hususunda da اِنَّآ اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ “Şüphesiz biz sana Kevser'i verdik.” buyurulması da elbette güzeldir. Ve bu manada alimler de dahil olur.

Beşincisi:Edit

Hz. Peygamber'in evlatlarının çokluğudur. Bu surenin inişi Peygamber (s.a.v.)in oğlunun ölümü üzerine ona “ebter” diye edepsizlik etmeye kalkışan düşmanlarını red için olması sebebiyle bilhassa bu mana ile müjdeleme dahi pek uygundur. Yani düşmanlarının zannettiği gibi senin oğullarının -hikmet sebebiyle- ölmesiyle neslin kesilecek değil. Bilakis sana zaman geçmesiyle kesilip tükenmeyecek çok, pek çok nesil vereceğiz, demek olur ki, gerçekten de öyle olmuştur. Bununla beraber bu manayı üçüncü ayetten anlamak daha açık olur. Bunlardan başka daha bazı nimetler ve faziletler zikrolunmuştur. Fakat bütün bu manalar söylenmekle beraber tefsircilerin çoğu “çok hayır” manasında ısrar etmişlerdir. Çünkü asıl lügat itibariyle anlaşılan en geniş mana odur. Diğerlerine Kevser denilmesi, hep bu “çok hayır” manası itibariyledir. Bunda dünyaya ve ahirete mahsus tasavvur olunabilen ve henüz tasavvur olunamayan her “çok hayır” da dahil olabilir. İbn Cerir ve İbn Asakir bunu Mücahid'den rivayet etmiş oldukları gibi, Said b. Cübeyr'den, İbn Abbas'tan meşhur olan da budur. Buhari, İbn Cerir ve Hakim, Ebu Bişr tarikıyle Said b. Cübeyr'den, İbn Abbas (r.a.)'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Kevser, Allah Teala'nın ona, yani Resulüne vermiş olduğu hayırdır, dedi. Ebu Bişr, ben Said'e: “Birçok kimseler, o cennette bir nehirdir diyorlar”, dedim. “Cennetteki nehir, Allah Teala'nın ona ihsan buyurduğu hayırdandır.” cevabını verdi.” diye izah etmiştir. Bu cevap aynen İbn Abbas'ın kendisinden de nakledilmiştir. (Buhari, Tefsiru Sureti 108/1.)

Şimdi burada şöyle bir soru hatıra gelebilir: Kevser'in cennette bir nehir olduğu hakkındaki hadisler sahih ve hatta selef ve halefte tevatüre yakın bir dederecede meşhur ve yaygın iken, doğrudan doğruya Resulullah'tan sabit olan bu tefsire karşı diğer mana ve ihtimallerden bahsetmek nasıl caiz olur? Bunca tefsirciler böyle farklı görüşlere nasıl sahip olurlar?


Buna cevap, “çok hayır” kavramının kesinlik ve kapsamıyla beraber hadislerin bir misal ile tefsir olması ihtimalidir. Şöyle ki hadisin birinde ف۪يهِ خَيْرٌ كَث۪يرٌ “onda çok hayır vardır” denilmesinden de anlaşıldığı üzere “çok hayır” manası lafzın esaslı mefhumu olduğu ve ayette «اَلْكَوْثَرَ» kelimesinin başındaki “lam”ı ahde hamlolunduğu takdirde de bu mefhumun sübutunda tereddüde yer olmadığı gibi hadislerin de mutlak olan vermeyi yalnız ahirete tahsis etme manasına olmayıp, Kevser'in yalnız akıl ile bilinmesi kabil olmayan ve ancak görmek ve peygamber haberiyle bilinebilecek olan en mühim bir misali ile tefsiri kabilinden olması muhtemel bulunduğu ve bundan dolayı mefhumu tefsir ederken Kur'an'ın açık olan mutlaklık ve kapsamını da koruyarak tefsir etmek her şüpheden uzak olacağı cihetle tefsirciler zikrolunan ve yalnız Peygamber tarafından ayrıca beyan ile bilinebilecek olan nehir ve havuz hadisleriyle beraber lafzın makul olan bütün ihtimallerini de düşündürmek ve tefekkür ettirmek üzere “çok hayır” mefhumu üzerine diğer birçok misallerini de tefsir siyakında zikretmeyi vazife bilmişler ve söylenen görüşlerin hepsi de ayetin mazmununda dahil ve diğer deliller ve karineler (ip uçları) ile de teyid edilmiş bulunduğu için bu konuda birbirini hata ve sapıklığa dahi nisbet etmemişler, ancak rivayet itibariyle zahir (açık) olan hadisler dolayısıyla “çok hayır”ın kaynağı olan cennette bir belli nehir diye mi, yoksa dirayet bakımından zahir olup bir çok misallerle izah edilebilecek olan mutlaka “çok hayır” manası ile mi tefsir etmek daha sahih ve daha evla (faziletli) olacağında ihtilaf etmişlerdir. Nitekim İbn Abbas'ın da nehir hadisini söylemekle beraber Said b. Cübeyr'den rivayet olunduğu vechile o da “çok hayır”dandır, demiş olması, nehir tefsirini misal ile tefsir kabul etmiş olduklarını gösterir. Onun için bütün tefsirlerin sonucu iki vecih üzerinde özetlenebilir: Birisi cennette bir nehir ki, “çok hayır” ondadır. Birisi de mutlaka “çok hayır”. Bundan dolayıdır ki Rağıb “Müfredat”ında bu iki manayı tesbit ederek şöyle der: اِنَّآ اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ o cennette bir nehirdir ki, cennetin nehirleri onun kollarıdır, denildi. Bir de o , o “çok hayır”dır ki Allah Teala onu peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v.) hazretlerine vermiştir, denildi. Cömert adama da Kevser denilir ve bir şey son derece çoğaldığı zaman da تَكَوْثَرَ الشَّىْءُ “Bu şey, son derece çoğaldı.” denilir.

Önceki surede geçtiği gibi dini yalanlayanlara tam karşılık olmak üzere Allah Teala'nın hisler, akıllar ötesinde gayb hazinelerinden cereyan eden nice gizli cemal ve celal eserleri muhakkak olduğuna iman eden, sırf din neşesiyle, gizli bir zevk ile düşünülünce hadis-i şeriflerin temsil ve tasviri gibi cennette bir nehir olması daha derin ve daha zevkli, daha manalıdır. Bununla ebedi kudsi bütün hayır gayelerinin rıdvan kaynağından sonsuz feyiz cereyaniyle gizli tecellileri Muhammedi hakikatte ortaya çıkacağı misali şekilde anlaşılacağından başka, o nehirin kendisine Mirac'da gösterildiği ve onun üzerine Sidre-i Münteha yükseltilerek büyük eser gösterildiği, yani فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ اَوْ اَدْنٰى “Onunla arasındaki mesafe, iki yay kadar, yahut daha az kaldı.” (Necm, 53/9) sırrı tecelli ettiği de bu hadislerde haber verilmiş olduğundan bu manada اِذْ يَغْشَى السّدْرَةَ مَا يَغْشى مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغى لَقَدْ رَاٰى مِنْ اٰيَاتِ رَب۪هِ الْكُبْرٰى “Sidre'yi kaplayan kaplamıştı, (Muhammed'in) gözü şaşmadı ve sınırı aşmadı. Andolsun, Rabbinin ayetlerinden en büyüğünü gördü.” (Necm, 53/16-17-18) ifadeleriyle bilhassa Mirac'a da işaret edilmiş olur. O halde buna mukaddime ve vesile olarak verilmiş olan diğer ilahi lütuflara delalet etmesi ise öncelikle sabit olacağı ve onlar lügavi mana ile açıkça da anlaşılabileceği cihetle Resulullah özellikle anılan nehiri haber vermekle yetinmiş demektir. Lakin yalnız gizli bir zevk ile değil de herkes için daha açık olmak üzere akli bir zevk ve nazarla düşünüldüğü şekilde yine hadis-i şerifin işaret ettiği vechile mutlaka “çok hayır” mefhumuyla tefsir etmek daha açık ve kapsamlı ve herkesin tefekkür edebilmesi itibariyle daha faydalı olduğu da açıktır. Bu şekilde İslam dini وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَث۪يرًا “Kime hikmet verildiyse, çok hayır verilmiştir.” (Bakara, 2/269) buyurulan hikmet, وَمَآ اَرْسَلْنَاكَ اِلاَّ رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ "(Ey Muhammed), biz seni ancak alemlere rahmet olarak gönderdik.” (Enbiya, 21/107) buyurulan Muhammedi nübüvvet ve risalet, özellikle Kur'an, Kur'an'ın içerdiği bütün hayır ve faziletler, bu cümleden olarak Kur'an surelerinde عَسى اَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا “Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama ulaştırır.” (İsra, 17/79), اِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا “Muhakkak ki O'nun sana olan lütfu büyüktür.” (İsra, 17/87), وَاِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظ۪يمٍ “Ve sen, büyük ahlak üzerindesin.” (Kalem, 68/4), وَلَسَوْفَ يُعْط۪يكَ رَبُّكَ فَتَرْضٰى “Rabbin sana verecek ve sen razı olacaksın.” (Duha, 93/5) gibi ayetlerde Resulullah'a bahşettiği ve vaad ettiği beyan olunan dünya ve ahirete ait bütün ihsanlar ve ilahi feyizler, şeriatinin baki olması, ümmetinin alimleri, hayır tabileri ve ümmetinin, nesil ve evladının çokluğu, Mirac'da mazhar olduğu mevhibeler, nihayet şefaatı, cennetteki özel nehri hep “çok hayır” manasında dahil misal ve tasdik olunan husus olarak düşünülür ve açıklanır.

Böyle biri mefhum, biri daha çok tasdik olunanı ifade eden bu iki tefsir ile Kevser kelimesi şeriat dilinde vasıflıktan isimliğe naklolunarak İslam dini ve Muhammedi nübüvvetin dünyaya ve ahirete ait ilahi feyizlerin ismi olmuştur.

Tevbe Suresi'nde فَمَا مَتَاعُ الْحَيوٰةِ الدُّنْيَا ف۪ى اْلاٰخِرَةِ اِلاَّ قَل۪يلٌ “Dünya hayatının geçimi, ahiretin yanında pek azdır.” (Tevbe, 9/38) buyurulduğu üzere malumdur ki dünyevi hayat metaı, ahirete göre az, pek az bir şeydir, çünkü fanidir, geçicidir, sonludur. Allah Teala'nın Kevser buyurduğu lütuf ise çok, pek çok demek olduğu için geçici dünya lütuf ve servetinden ibaret olmayıp, ahirette ve Allah katında çok, ebedi olarak kesilmez, tükenmez عَطَآءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ “Kesintisiz vergi.” (Hud, 11/108) olduğu gerek Kevser lafzının manası ve gerek Duha Suresi'nde geçen وَلَلْاٰخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ اْلاُولٰى “Muhakkak ahiret sana dünyadan daha hayırlıdır.” (Duha, 93/4) hükmünün gereği olarak anlaşılmak lazım geleceği gibi surenin sonunda da bunun asla kesilmeyeceği ayrıca savunulmuştur. Ve işte “Kevser”in bilhassa cennette bir nehir olduğunu Resulullah'ın beyanı da dünyaya ait cihetlere önem vermeyip asıl ahiretle ilgili bu yönü açıkça tefsir olmuştur. Şu halde Duha Suresi'nde وَلَسَوْفَ يُعْط۪يكَ رَبُّكَ فَتَرْضٰى “Rabbin sana verecek, sen de razı olacaksın.” (Duha, 93/5) diye gelecek zaman kipiyle vaad buyurulmuş olan ihsan, burada daha kuvvetli ve daha çok olmak üzere اِنَّآ اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ “biz sana Kevser'i verdik” diye mazi (geçmiş zaman) kipi ve Kevser lafzıyla ifade buyurulmuştur. Bu ise onun dünyada iken tahakkuk etmiş emr-i vaki olduğuna işaret eder. O halde en çok ve en mühim kısmı ahirette tahakkuk edecek olan bu lütfun böyle ifade edilmiş olmasının nüktesini düşünmek gerekir. Zira bu اَعْطَيْنَا “verdik” fiili ya ihbar, ya inşadır. İhbar olduğuna göre geçmişte verilmiş bir lütfu haber vermiş olur. Hibe ve temlik ahidlerinde olduğu gibi bir inşa ifade ettiğine göre de şimdiki halde bir lütfu gerektirmiş ve inşa etmiş olur. Usul-i Fıkıh'ta malum olduğu üzere bu gibi ahitlerde kullanılan mazi (geçmiş zaman) kipleri lügat itibariyle ibaresiyle ihbara konulmuş olmakla beraber, şer'an de iktizasıyla inşaya delalet eylediklerinden dolayı doğrusu burada ihbar ile beraber inşa dahi vardır. Fakat i'tanın, temlikin geçmişte veya halde tahakkuk etmiş olmasından, verilenin bitmesi ve durması lazım geleceği zannedilmemeli, i'tanın taalluk ettiği şey kendi mahiyetine göre düşünülmelidir. Gerçi teberrular, almakla tamam olur, kaidesine göre vermenin tamam olması verilenin tamamen ortaya çıkarılarak teslimine dayanır ise de, ahiret nimetleri sonsuz olduğu için Kevser'in gelecekteki bütün cereyaniyle hal-i hazırda tamamının ortaya çıkarılarak teslimi ihtimalden hariçtir. Bundan dolayı tefsirciler burada mazi ile tabirin nüktesinde bir kaç vecih söylemişlerdir:

vecıhleriEdit

1- Bazıları, gelecekte vukuun tahakkukuna binaen mazi ile tabir olunduğunu söylemişlerdir. Bu, وَلَسَوْفَ يُعْط۪يكَ رَبُّكَ فَتَرْضٰى “Rabbin sana verecek, sen de razı olacaksın.” (Duha, 93/5) gibi gelecekte bir vaadin tahakkukunu ifade ederse de geçmişte veya halde bir inşa ifade etmeyeceği için zahirin tersidir.

2- Denilmiştir ki bunda i'ta (verme)nın büyüklüğüne ve icrası geri bırakılmayıp yürürlükte olan emir olduğuna işaret edilmiştir. Bunu şu iki vecih izah eder.

3- Zaman manası kastedilmeyerek bu i'tanın ezelde takdir edilmiş bir ilahi hüküm olduğunu ve Allah Teala'nın zenginleştirme ve başarıya ulaştırma yahut fakirleştirme ve güçlüğe düşürme ile hüküm ve takdiri sonradan olmayıp ezeli bulunduğuna işarettir.

4- Bir şeyin aslını, kaynağını, sebeplerini ve illetini vermek ve onun bütün gelecekteki füru ve neticeleri, fazlalıkları ve meyveleri ile tamamını vermektir. Nitekim bir bahçeyi hibe ve teslim onun senelerce meydana gelecek hasılatının da temlikini tamam etmiş olacağı gibi, bir evin anahtarını teslim de o evi teslim demektir. Bu vechile dünyevi hayırların sebeplerini bahşetmek, dünya hayırlarını bahşetmek olacağı gibi, dünyada ahirete ait hayırların sebeplerini bahşetmek de ahiret hayırlarını bahşetmek olur. İşte Kevser'i bahşetmek böyle önce ve sonra sır ve gayb aleminde bulunan çok hayrı bütün kaynakları ile bahşetmektir. O, Muhammedi hakikatı ezelde takdir olunarak ihsan emri ile verilmiş, bu surenin nüzulü esnasında bilfiil verilmiş bulunan Rabbani mevhibeleri ile de ilerde ona terettübü takdir edilmiş olan ilahi feyizlerin sebeplerinin verilmiş olması bakımından gelecekte cereyan edecek olanların hepsi de halde temsil ettirilerek verilmiş, ezeli takdir hükmünce ilerisinin kesilmeyeceği de taahhüt olunmuştur. Kevser'i cennet nehirlerinin kaynağı olan bir nehir diye tarif de bunu anlatır. Çünkü Kur'an'da cennetin nimetlerinin cereyanı لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْر۪ى مِنْ تَحْتِهَا اْلاَنْهَارُ خَالِد۪ينَ ف۪يهَآ اَبَدًا “Onlar için altlarından ırmaklar akan, içinde ebedi kalacakları cennetler var.” (Maide, 5/119) diye nehirlerle anlatıldığı gibi, Muhammed Suresi'nde de müttakilere vaad olunan cennet naiminin cereyanları ve zevku lezzetleri مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّت۪ى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ف۪يهَآ اَنْهَارٌ مِنْ مَآءِ غَيْرِ اٰسٍ وَاَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَاَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِب۪ينَ... “Müttakilere vaad olunan cennetin durumu şudur: İçinde bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır” (Muhammed, 47/15) ayetinde bozulmaz su nehirleri, tadı değişmez süt nehirleri, içenlere lezzet veren şarap nehirleri, süzme bal nehirleri ile temsil olunduğu malumdur. Onun için Kevser'in cennette Peygamber'e verilmiş bir nehir olarak kendisine Mirac'da gösterildiğinin beyan olunması ve sütten daha beyaz, baldan daha tatlı ve tiynetinden ezher miski (kokusu) çıkar... gibi vasıflarla tarif ve vasfedilmesi ve ümmetinin kıyamet günü ona çıkıp içeçeklerinin haber verilmesi de gösterir ki, o süt ve bal cennet ırmaklarının temsilidir. Ve Kevser onların hepsinden hoş ve üstün olarak Peygamber'e özgü kaynak olup, müttakilere vaad olunan cennet ırmaklarının ondan kaynaklanacağı Muhammed Suresi ayeti üslubu üzere ve ona işaret olarak bir beyan olduğundan gaflet edilmemek gerekir. Şu halde önceki surelerden sonra Maun suresini takip eden bu surede mazi (geçmiş zaman) siga (kipi)sıyla اِنَّا اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ “biz sana Kevser'i verdik” buyurulmasında ezelden bir ihbar, halde bir inşa (talep), sonsuz gelecek için de bir taahhüt mahiyetinde Resulullah'a ve ümmetine Muhammedi hakikat özelliğinden olmak üzere müjdeleme üstüne müjdeleme olarak şu manalar var demektir: Ey Muhammed! Biz alemlerin Rabbi seni vucuda getirmezden önce sana bütün saadetin sebeplerini, hayır menbalarını yegane lütuf ve ihsan olarak takdir ve tebrik edip önceden verdik. Seni bu yüksek fıtratla vücuda getirip yetiştirdikten, sen okumazken اِقْرَاْ “oku” emriyle temiz sayfaları okuttuktan ve sen hak ruhuyla onların hakkını ifa ve şükrünü eda etmek üzere din ve kulluk ile hayır işlemeğe başladıktan sonra onlara terettüp ettireceğimiz ve o menbalardan akıtmasını ezelden takdir ve taahhüt ettiğimiz dünyaya ve ahirete ait sonuçlar ve semereler, ecir ve sevaplar, hayır ve bereketler de şimdiden senin olmuştur.

Yalanlayanların yalanlamalarına rağmen sana o yüksek yaratılışı, nimetlerimizin doğru yolu olan dini لِيُظْهِرَهُ عَلٰى الدّ۪ينِ كُلِّهِ “Onu (İslam'ı) bütün dinlerin üstüne çıkarsın.” (Saf, 61/9) her dine üstün olacak olan hak tevhid dinini, اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّٰهِ اْلاِسْلاَمُ “Muhakkak Allah katında din İslam'dır.” (Al-i İmran, 3/19) ayetiyle ifade edilmiş olan İslam'ı ,وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَث۪يرًا “Hikmet verilen kimseye çok hayır verilmiştir.” (Bakara, 2/269) buyurulan hikmeti, رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ “Alemlere rahmet.” (Enbiya, 21/107) olan risalet (peygamberlik)i, insanların ve cinlerin bir dengini getiremeyeceği hüda, nur, Kitab-ı Mübin (açık kitab) olan وَاِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ “Muhakkak ki onu biz muhafaza edeceğiz.” (Hıcr, 15/9) ayeti gereğince muhafazası taahhüd buyurulan Kur'an'ı onun içermiş olduğu müjde ve tehdidi ile rahmet ve rıdvanı, büyük ahlakı, velhasıl evvel ve ahiri (öncesi ve sonrası) hamdolan Muhammedi hakikate takdir ve tahsis edilen pek çok faziletleri ve çok delilleri bahşetmekle sana dünya ve ahiretin “çok hayrı” ve cennet nehirlerinin kaynağı olan Kevser verilmiş bulunuyor. Bir ihsan ki hem en hoş, hem gayet çok, veren vericisi de bütün alemlerin Rahman, Rahim Rabb'i, seni Mirac'a çıkaran, sana وَلَلْاٰخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ اْلاُولىٰ وَلَسَوْفَ يُعْط۪يكَ رَبُّكَ فَتَرْضٰى “Senin için ahiret dünyadan daha hayırlıdır, Rabb'ın sana verecek, sen de razı olacaksın.” (Duha, 93/4-5) buyuran اَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ “Biz senin göğsünü açmadık mı?” (İnşirah, 94/1) buyuran, اِقْرَاْ وَرَبُّكَ اْلاَكْرَمُ “Oku, Rabb'in en büyük kerem sahibidir.” (Alak, 96/3) buyuran, sana Kadir gecesini veren ve daha sen dünyaya gelirken Beyt'i (Kabe'yi) yıkmak üzere gelmiş Fil sahiplerini o şaşılacak durumda defeden ve perişan edip seni yetiştiren şanı yüce Rabbin. Emin ol ki senin hayır ve feyzin, bereketin kesilmek ihtimali yoktur. Ardınca Peygamberlerin varisleri olan alimler, hayırlı ümmet, hayırlı nesil ve evlat gibi pek çok Ashab ve tabiler gelecek. Onlar da senden feyz alarak ahirette, o “Makam-ı mahmud” (öğülmüş makam)da senin emrinde liva-i hamd (hamd sancağı) altında o Kevser'in bütün lezzetlerden daha tatlı, daha hoş olan kesilmez, tükenmez akıntısından nimetlenip ve lezzetlenecekler. Onun için şimdi bu Kevser ihsanının şükrünü eda etmek üzere فَصَلِّ haydi namaz kıl. “Fa”, sebep bildirmekle önündeki emirlerin kendinden öncekilere ilgisini ifade etmek içindir. Çünkü lütuf, önemi oranında şükür ve taatı, şükür لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَاَز۪يدَنَّكُمْ “Şükrederseniz, muhakkak size arttırırım.” (İbrahim,14/7) hükmünce artmayı haketmeyi gerektirdiği için Kevser ihsanı bu emirlerin en mükemmel şekilde ifasını icab ettirir.

Kevser ve Salli kavramı(ibadet ve namaz)Edit

Kevser kavramı Kur'an'da zikredilen hayırların hepsini içermek itibariyle de bu terettüp yukarda geçen surelerin hepsine ve en sonunda Maun Suresi'ne bir özet halinde terettübü dahi içine alır. Şu halde şöyle demek olur: Hal böyle olduğundan, yani sana o Kevser'i bahşettiğimizden dolayı o nisbette çok şükretmek üzere ibadet ve hayır ile meşgul ol da o فَلْيَعْبُدُوا “İbadet etsinler.” (Kureyş, 106/3) emrini dinlemeyenlerin, dini yalanlayanların ve namazlarından yanılanların zıddına olarak evvela namaz kıl, namaza devam et. "Çünkü namaz, kalben ve lisanen ve bütün bedenin uzuvları ile yapılan şükrün kısımlarını içine alan ve tazimin en yükseği demek olan ibadetin başı, dinin direği, gönüllerin Allah'a bir çeşit konuşması olarak hayatın bütün cereyaniyle Allah'ın büyüklüğünü, celal ve cemaliyle kudret ve lütuflarının yüceliğini duymak ve ona göre Allah'ın hakkına ve kulların haklarına ilişkin müşkülleri yenmek üzere يَآ اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اسْتَع۪ينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلوٰةِ “Ey inananlar, sabır ve namazla (Allah'dan) yardım isteyin.” (Bakara, 2/153) ayeti gereğince Allah'tan yardım ile ruha kuvvet almaktır. " Onun içindir ki bunu bilenler namazdan aldıkları zevk ve huzuru dünyada hiç bir şeyde bulamazlar. اَلاَ بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ “İyi bilin ki Allah'ı anmakla kalbler yatışır.” (Ra'd, 13/28), وَلَذِكْرُ اللّٰهِ اَكْبَرُ “Allah'ı anmak, elbette en büyük (ibadet)tür.” (Ankebut, 29/45) buyurulmuştur ve onun içindir ki Resulullah وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنى۪ ف۪ى الصَّلوٰةِ “Namaz benim gözümün nuru kılınmıştır.” (Nesai, Nisa, 1; Ahmed b. Hanbel, III, 128, 199, 285.) demiştir. Namazı böyle bir zevk ile kılmak ise kalbi her kötü niyetten uzak tutarak, ibadet ancak Allah'ın hakkı bulunduğunu ve Allah'tan başkasına açıktan veya gizliden tanrılık hissesi verip de gönlü ona takarak ibadet ve kulluk etmenin o hakka tecavüz ve Allah'ın hür yarattığı, Allah'tan başka kimsenin sırrına vakıf olamayacağı insanlık vicdanını fanilere kendi eliyle teslim edip de acıklı azaba sokmak “büyük zulüm” olan şirk olduğunu bilmek ve bundan dolayı her işinde Allah'ın rızasına yaklaşmak için gönlünü yalnız onu yaratan, o gaybların bilicisi olan, ne kahr ve gazabına, ne de lütuflarına ve ihsanlarına nihayet olmayan celal sahibi Allah'a teslim ederek Hakk'a kavuşmanın vahdet zevkini vicdan selameti ile duymaya dayanmaktadır ki, Kevser'in bir manası olan ve اِنَّ الدّ۪ينَ عِنْدَ اللّٰهِ اْلاِسْلاَمُ “Muhakkak ki Allah katında din İslam'dır.” (Al-i İmran, 3/19) buyurulan İslam'ın asıl manası da bu ihlas ile tevhiddir.

Namazı böyle ihlas ile Allah'a yüz tutarak yalnız şükür ve tazim ile Allah'a yaklaşmak için kılmayanlar, şirk, riya (gösteriş) karıştıranlar, Allah'ın hakkını vermek istemeyenler, önceki surede geçtiği üzere namazlarından yanılmış olurlar. Ondan dolayı namazın ve bütün ibadetlerin ruhu demek olan bu nokta bilhassa açıklanarak buyuruluyor ki: لِرَبِّكَ Rabbin için kıl. “Lam” اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ 'de olduğu gibi istihkak (hak etmek) veya ihtisas (tahsis etmek) içindir. Yalnız Rabbinin hakkı olarak, bilhassa Rabbine yüz tutarak tevhid ve ihlas ile kıl, demek olur. Başta azamet nun'u ve mütekellim (birinci şahıs) zamiriyle اِنَّآ اَعْطَيْنَاكَ “Gerçekten biz sana verdik.” buyurulmuşken burada لَنَا denilmeyip yine Peygamber'e hitap olan zamire muzaf Rab özel ismiyle özellikle rububiyet açıklanarak لِرَبّكَ “Rabbin için” diye zamirden zahire dönmekte de bir çok nükteler vardır. Bu evvela mütekellim (birinci şahıs) zamirini izah ile vericinin birliğini beyandır. İkinci olarak, emrin haysiyetini beyandır. Yani emir, Rab olmanın hakkı ve malikiyet (sahip olmak) le bütün terbiyenin gereği olduğunu ifade eder. Bu emir sadece verilmiş olan ihsandan dolayı değil, Rabbine kulluk ve bağlılıkla terbiyenin hükmü gereği olarak ilerde daha çok kemal gayesine yürüyen özel bir nispetle yalnız ibadet ve kulluk için sıdk u sadakatle ifa olunmayı ve böylece her hususta Rabb'in rızasını arayarak ona layık olan her hayrı, özel emir olmadan bile yapmaya amade bulunmayı gerektirir. Çünkü Allah'a yaklaşmanın kemali yalnız farzlarla değil, daha çok nafileler iledir. Üçüncü olarak, bu izafet muhatab hakkında ahdile bilinen bir özel nisbeti ve bir özel rububiyeti ve muhatabın kulluk vasfını ifade eder ki, bunda da ayrıca bir saygıyı açıklama ve özel bir şeref ile işin en mükemmel şekilde ifasına bir sevk ve teşvik vardır.

İşte namazın bütün bu düşüncelerle sırf Rab'lık hakkı olarak Allah için halis niyet ile kılınmasının gereğini anlatmak üzere صَلِّ “namaz kıl” emri hak etme veya ihtisas lam'ıyla لِرَبِّكَ “Rabbin için” kaydıyla kaydedilmiştir. Bundan dolayı bunun sonucunu فَاشْتَغِلْ بِالْعُبُودِيَّةِ خَالِصًا لِوَجْهِ رَبّكَ الْكَر۪يمِ خِلاَفًا لِلْمُشْرِك۪ينَ وَالْمُكَذِّب۪ينَ وَالْمُرَائِيّ۪ينَ diye ifade etmişlerdir ki şöyle demek olur: “O halde sen, o müşriklerin, yalanlayıcıların, gösterişcilerin tersine olarak o seni yetiştiren, sana o Kevser'i veren ve her emrine sahip olup özellikle kendisine özel şeref ile daha çok yüceltecek olan kerim Rabbinin rızası için ona ihlaslı olarak kullukla meşgul ol,” onun için ihlas ile namaz kıl. وَانْحَرْ Ve kurban kes. Namaz kılmakla beraber kurban da kes, maunu men edenelerin tersine fedakarlık ederek kıymetli, canlı mallardan, özellikle deve gibi iri bedenelerden sırf Rabb'inin adına hayır için kesiver de وَاَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَق۪يرَ “Sıkıntı içinde bulunan fakire de yedirin.” (Hacc, 22/28) وَاَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ “Kanaat eden (fakir)e de, isteyen (fakir)e de yedirin.” (Hacc, 22/26) buyurulduğu üzere muhtaçlara yedir, fiili olarak tahdis-i nimet (nimeti söylemek) ile Rabb'inin kerem ve lütfunu duyur, bayram yap. Bu وَانْحَرْ “kurban kes” emri, صَلِّ “namaz kıl” emri üzerine atfedildiği için لِرَبِّكَ “Rabbin için” kaydı burada da geçerlidir. صَلّ لِرَبّكَ “Rabbin için namaz kıl,” وَانْحَرْ لِرَبّكَ “Rabbin için kurban kes” mealindedir. İkisinin de Allah için halis niyet ile yapılmasını emreder. Allah için olmayan namaz, namaz olmayacağı gibi, Allah için kesilmeyen de kurban olmaz. Kurban olmak şöyle dursun, Allah'ın ismi anılmayan ve bilerek terk olunan veya Allah'tan başkasının ismi çağırılarak kesilenler مَآ اُهِلَّ لِغَيْرِ اللّٰهِ “Allah'tan başkası adına boğazlanan.” (Maide, 5/3) olduğu için kesilmiş bile olmaz, ölmüş hayvan gibi yenmesi haram olur. (Maide Suresi'ne bkz.) “Vav” da cem’ (iki şeyi bir araya toplamak) için olduğundan takib veya gecikmeden eam (daha umumi) olarak bu iki emrin ihlas ile mutlaka cem'ini ifade eder. Baştaki “fa”nın terettüp ifade etmesi, nahrin de şükür olarak ihsana terettübünü gerektirirse de salattan sonra gelmesine engel olmadığı cihetle hemen onu takip etmesi de gerekmez. Öyle olsaydı فَانْحَرْ buyurulurdu. Bununla beraber mümkün oluğu kadar çabuklaştırılmasında müstehab olmasından da hali olmaz. Bir kurban günü bilindiğine göre de ona sarfedilmiş olması akla gelir. Sözün akışı da, “vav”ın mutlak cem' manası üzerinde bu iki emrin toplanmasıyladır. Hem namaz kılmak, hem kurban kesmek. İhlas ile namaz, şükrün kalbi, lisani, bedeni her çeşidini içine almakla beraber mali ibadeti içermiş olmadığından sadece namazla yetinilmeyip, onunla beraber mali fedakarlıkla kurban keserek hayır yapmak dahi emrolunmuş ve bu şekilde Saffat Suresi'nde geçtiği üzere Hz. İbrahim'in sünneti olarak cereyan edegelen Kurban Bayramı'na da işaret buyurulmuştur. Şunu da unutmamak lazım gelir ki, kurban kesmek, zekat ve fıtır sadakası (fitre) vermekten daha fazla bir fedakarlık ifade eden bir ibadettir. Onun için bunda da kudret şart olmakla beraber, Zekat kadar kudret-i müyessire (yüksek mertebe kudret) de şart değildir.

Lafızdan zahir olduğu gibi yukarıki sure de delalet eder ki bu “salli= namaz kıl” emri, namaz demek olan salattandır, tasliye (salevatı şerife okumak)den ve sadece dua manasından değildir. Bu namazdan murad hangi namaz olduğu hakkında bir kaç görüş vardır:

1- Ebu Müslim, salat-ı mektube, yani farz namazlar olmasını tercih etmiştir. İbn Cerir ve İbn Münzir bunu İbn Abbas'tan da rivayet etmişlerdir. Emrin vücub (farz) ifade etmesi bunda zahir gibi görünürse, bu bir emirden bütün farz namazlarının vücubunu yani farz oluşunu anlamak zahir (açık) değildir. Onların farz oluşu bu emirle değil اِنَّ الصَّلوٰةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِن۪ينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا “Muhakkak namaz, müminlere vakitli olarak farz kılınmıştır.” (Nisa, 4/103). اَقِمِ الصَّلوٰةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ اِلىٰ غَسَقِ اللَّيْلِ “Güneş'in (ufukta aşağı) kaymasından gecenin kararmasına (yatsı vaktine) kadar namaz kıl.” (İsra, 17/78) gibi diğer bir çok emirler ve ayetlerle sabittir. Bundan önce de Resulullah (s.a.v.) namaz kılıyordu. Onun için bu manayı anlatmak isteyen tefsirciler bunu اَقِمِ الصَّلوٰةَ “namaz kıl” gibi “namaza devam et” diye tefsir etmişlerdir ki, vücub namazın kendisine değil, devamına yönelmiş olur. Devam da esasen emredilmiş olduğundan bu emir bir te'kitten ibaret kalmış bulunur ki, bu da zahirin tersi demektir. Meğer ki bu sure de Mirac'da nazil olmuş bulunsun da o zaman beş vakit namaz farz kılınırken bu emir de verilmiş bulunsun.

2- Farzları da, nafileleri de içine alan namaz cinsi denilmiştir. Çokları bunu tercih etmişlerdir. Bu mana da yalnız emrin müstehaba yüklenmesiyle anlaşılmaz. Bunun durumu şöyle düşünülebilir: Emir vücub ifade ediyorsa da, burada hükmün asıl durağı لِرَبّكَ “Rabbin için” kaydı olduğundan vücubun asıl ilgilisi namaz ve kurbanın kendileri değil de Allah için olmaları kaydıdır. Bu ise şöyle demek olur: Gerek farz ve gerek nafile kılacağın namazları halis niyet ile Allah için kıl. Mutlaka namaz cinsinden hangisi olursa olsun yalnız Allah için olarak, bilhassa niyet ile kılınması şarttır, farzdır. Yoksa namaz olmaz, Kurban da böyledir. Kurban kesmek farz olmasa bile, kesilince Allah için kesilmesi farz olur. Bu şekilde de namazın ve kurbanın kendisinin vücubu meselesi bu ayetten başka delillere ait olmuş olur. Bu manayı tercih etmek isteyen tefsircilerin de buna اِجْعَلْ صَلاَتَكَ وَنَحْرَكَ لِلّٰهِ وَحْدَهُ خِلاَفًا لِلْمُشْرِك۪ينَ وَالْمُرَائِيّ۪ينَ “Namazını ve kurbanını yalnız Allah için yap, müşriklerin ve mürailerin tersine olarak sen ancak Rabbine tahsis et, yorumunu getirmişlerdir”. Çünkü müşrikler putlara tapar ve putlar için Kurban keserlerdi. Riyakarlar da halka gösteriş için kılarlar. Bu mananın esas itibariyle doğru olduğunda, yani «لِرَبِّكَ»den bu mana anlaşıldığında şüphe olarak Allah için namazla beraber kurbanın ve kurbanla beraber bulunan bir namazın da Peygamber'e vacip oluşu akla geliyor. Yani emrin vacib oluşu yalnız “lirabbike” kaydına değil, o kayıt ile şartlanmış olarak kayıt altına alınana da yönelmiş olacağı açıktır. Maunu men edenlere karşı olması ve onun arkasından zikredilmesi de bir ipucudur. Bu ise bütün namazların Allah için kılınması gereğini anlatmakla beraber, bilhassa bir şükür namazı ile bir kurbanın vücubunu da ifade eder. Onun için:

3- Bir kısım tefsirciler de demişlerdir ki, bu namazdan maksad Bayram namazı, nahirden maksad da dahaya yani kurban bayramında kesilen kurbanların boğazlanmasıdır.

4- Mücahid, Ata ve İkrime'den rivayet edildiği üzere bir kısım tefsirciler de bu namazdan maksat Bayram sabahı Müzdelife'de kılınan sabah namazı, nahirden maksad da Mina'da kesilen kurbanlar olduğunu söylemişlerdir. Fakat bu surenin nüzulü Mekki olduğuna göre bu iki mananın tahsisi de müşküldür. Zira Mekke'de iken Bayram namazı kılındığı malum değildir. Bunun Bayram namazı olduğunu söyleyenler Medeni olmasına meyletmişlerdir. Hatta Said b. Cübeyr'den bu ayetin Hudeybiye'de indiğine ve Resulullah'ın Adha hutbesini okuyup iki rekat namaz kıldıktan sonra kurbanları kestiğine dair bir rivayet de vardır. Ve bununla namazın kurbanı kesmeden önce kılınmasının vacip olduğuna delil getirenler de olmuştur. İki defa nüzule kail olanlar da buna dayanmak istemişlerdir. Bu şekilde Kevser اِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُب۪ينًا “Biz sana apaçık bir fetih verdik.” (Fetih, 48/1) ayetinin manası üzere Hudeybiye anlaşmasından bir işareti de içine almış olur. Fakat Mekkiliğin şöhreti karşısında bu rivayetin de sıhhati tesbit edilememiştir. Mekke'de iken Haccın farz oluşu dahi sabit olmadığından dördüncü görüşteki tahsis de şüphelidir.

Şu halde bütün bu görüşlerin tümüne göre en doğrusu şu sonuca gelmek olur: Burada evvela Kevser kendisine verilen Hz. Peygamber'in özelliği bahis konusudur. Bu ayetle sabit olan vücub, Peygamber'e özgüdür, onun özelliğindendir. Bunun bilhassa bir şükür ve sevinç namazı ve inkar edenlere rağmen Rabbani bir lütfu açıklamakla nimeti anmak için halka ve özellikle muhtaç olanlara Allah rızası için bir ziyafet ve ikram olmak üzere Kurban kesmek ile beraber olan bir namaz olmasına göre Bayram namazlarına ve özellikle hacda bulunmayanlar hakkında Kurban Bayramı namazına esas olan bir namaz olmak üzere daha Mekke'de iken Peygamber'e vacib kılınmış olması gerekir ki, buna da en yakışan Kuşluk namazı olmasıdır. Gerçekte Resulullah'a beş vakit namazdan fazla olarak Teheccüd ve Duha namazlarının da yazılı namazlardan olarak vacib olduğu malumdur. وَانْحَرْ “Kurban kes” emriyle de bunun hacc günleri olan nahir günleriyle daha çok bir ilgisi bulunduğu anlaşılır. Bu şekilde bunda farz namazlara devam ve hatta nafileye de teşvik manası bulunmakla beraber, şükür ve ibadet için sade onlarla yetinilmemesi ve hatta yalnız namaz cinsi gibi bedeni ibadetlerle de kalınmayıp Kurban kesmek suretiyle mali fedakarlıklarda da bulunulması ve böyle bütün ibadetlerin قُلْ اِنَّ صَلاَت۪ى وَنُسُك۪ى وَمَحْيَاىَ وَمَمَات۪ى للّٰهِ رَبّ الْعَالَم۪ينَ لاَ شَر۪يكَ لَهُ وَبِذٰلِكَ اُمِرْتُ وَاَنَا اَوَّلُ الْمُسْلِم۪ينَ “De ki: “Benim namazım, ibadetim, hayatım ve ölümüm hep alemlerin Rabb'i Allah içindir. Onun ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben müslümanların ilkiyim.” (En'am, 6/162-163) manası üzere sadece Allah için yapılması hak İslam dininin, Kevser atıyyesinin gereği olduğuna delalet de açıktır. Onun için Resulullah Mekke'de iken de bu minval üzere hareket etmiş, beş vakit namazlardan başka daha diğer namazlar kılmaya devam etmiş, bu cümleden olarak Vitir ve Duha namazlarına da kendi hakkında farz olarak devam etmiş, hac farz değil iken de nahir günlerinde ve onun dışında kurbanlar da kesmiştir. Ve demek ki Kurban'ı keserken kuşluk veya bilhassa bir şükür namazı da kılmıştır.

Sonra da Medine'de ümmet için Zilhicce'nin onuncu nahir günü Kurban Bayramı namazı ve Kurban meşru kılınmıştır. Fakat ümmet için bu namaz ve Kurban'ın sübut ve takriri doğrudan doğruya bu ayet ile değil, Medine'de Peygamber'in emir ve sünnetiyle vaki olmuştur. Gerçi Peygamber'e uymanın vacib oluşundan dolayı ona olan وَانْحَرْ “kurban kes” emriyle ümmetin nisaba malik (şer'an zengin) olanlarına da kurban kesmenin vacib oluşuna istidlal olunabilir. Ve Medine'de nüzulüne kani olanlar bu fikre sahip olmuşlarsa da “Usul-i Fıkıh”da beyan olunduğu üzere Peygamber'in özelliklerinden olan fiillerde ona uymanın vücubu sabit olmaz. Onun için burada şu hadis-i şerif ile de o istidlale cevap verilmiştir:

ثَلاَثٌ كُتِبَتْ عَلَىَّ وَلَمْ تُكْتَبْ عَلَيْكُمْ الضُّحٰى وَاْلاُضْحِيَّةُ وَالْوِتْرُ

“Üç şey benim üzerime yazıldı (yani farz kılındı), sizin üzerinize yazılmadı: Duha namazı, Udhıyye kurbanı, Vitir namazı.” (Ahmed b. Hanbel, I, 231; Süyuti, a.g.e., I, 536 (3476).)

Demek ki Peygamber'e farz olduğu halde ümmete farz olmayan şeyler vardır. Buradaki صَلِّ “namaz kıl”, وَانْحَرْ “kurban kes” emirleri de böyle demektir. Bunlar ümmet hakkında başkaca bir emir veya yasaklama bulunmadıkça, olsa olsa Peygamber'in sünneti olarak meşru olur. umuma delalet eder surette zanni bazı delillerin gelmesiyle de şüpheli delil ile sabit manasına vacib de olabilir. Nitekim Vitir bu mana ile vacip veya ameli farzdır denilir. Bayram namazı ve kurban da böyledir. “Hidaye” ve diğer fıkıh kitaplarında kurbana dair şu hadislerle de istidlal edilmiştir. İmam Ahmed ve İbn Mace'nin rivayetleri üzere مَنْ وَجَدَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ وَلَمْ يُضَحِّ فَلاَ يَقْرَبَنَّ مُصَلاَّنَا “Maldan bir genişlik bulup da Kurban kesmeyen bizim camimize yaklaşmasın.” (İbn Mace, Edahi, 2; Ahmed b. Hanbel, II, 321.) Bir de peygamberimizin şu emri vardır: ضَحُّوا فَاِنَّهُ سُنَّةُ اَبِ۪يكُمْ اِبْرَاه۪يمَ “Udhıyye Kurbanı'nı kesiniz, çünkü o babanız İbrahim aleyhisselamın sünnetidir.” (İbn Mace, Edahi, 3.) Tirmizi'de: “Kurban vacib midir?” diye bir adam İbn Ömer (r.a.)'den sordu, İbn Ömer ضَحّٰى رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْمُسْلِمُونَ “Resulullah (s.a.v.) udhıye kurbanı kesti, müslümanlar da kesti.” dedi. Adam yine sorusunu tekrar etti, o da: “Anlamıyor musun” ضَحّٰى رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْمُسْلِمُونَ “Resulullah (s.a.v.) udhiye kurbanını kesti, müslümanlar da kesti, dedi.” (Tirmizi, Edahi, 11; İbn Mace, Edahi, 2.)


Tirmizi der ki: “Bu hadis hasendir, sahihtir, bugün ilim ehli katında amel bunun üzerinedir. Kurban vacib değil (yani farz değil), lakin Resulullah'ın sünnetlerinden bir sünnettir.” Yine Tirmizi'de İbn Ömer'den: “Resulullah Medine'de on sene ikamet etti, hep udhiye kurbanı kesiyordu”. Bera b. Azib'den: Resulullah (s.a.v.) bir kurban günü bize hutbede buyurdu ki: Hiç biriniz namaz kılıncaya kadar kurban kesmesin. Bunun üzerine dayım kalktı: Ey Allah'ın Resulü! Bugün et günü, bunda mekruh var mı, ben ehlimi ve hanemin ehlini ve komşularını doyurmak için kurbanımı acele kesmiştim? dedi. “Öyle ise bir daha kes.” buyurdu. Ey Allah'ın Resulü, yanımda bir süt oğlağı var, iki et koyunundan daha hayırlıdır, onu keseyim mi? dedi. “Evet, o senin iki kurbanının hayırlısıdır, senden sonra bir ceze (çebiş) dahi yetmez.” buyurdu. Bu konuda Cabir'den, Cündeb'den, Enes'ten, Uveymir b. Eş'ar'dan, İbn Ömer'den ve Ebu Zeyd Ensari'den dahi rivayetler vardır. Bu hadis, hasendir. Sahihtir, pekçok ehl-i ilim katında amel bunun üzerinedir: Mısırda, yani cuma ve bayram namazları kılınan kasabada imam, Bayram namazını kılıncaya kadar Kurban kesilmemelidir. Bazı ilim ehli de Bayram namazı kılınmayan köy ahalisi için sabahın doğuşunda (güneşin doğuşunda) kesmeye ruhsat olduğunu söylemiştir ki, İbn Mübarek'in görüşüdür. Bütün ilim ehli, keçinin bir yaşını doldurmayan çebişi yeterli olmaz. Fakat koyunun ceze i (bir yaşını doldurmayanı) yeterlidir, demişlerdir ve koyunun cezei (toklu) altı yedi ayda olabilir. Bunlar gösteriyor ki Kurban Bayramı namazından sonra kurban kesmek Resulullah'ın fiil ve emriyle sabit olmuştur. Ona farz olmakla beraber ümmeti için farz kılınmamış, onun terk etmediği ve Bayram namazından önce kesilmesini yeterli görterdiği bir sünneti olarak kararlaşmıştır. Böyle bir sünnet ise dinde alametlerden olarak yürünen yol olmuş manasına bir sünnettir ki, farza yakındır. Bu gibilere kesin farz manasına vacib denilmezse de terkinde “mescidimize yaklaşmasın” gibi tehdit şüphesi bulunduğu takdirde Hanefi fıkhında malum olduğu üzere şüpheli delil ile sabit manasına vacib de denilir ki, “farz benzeri” demektir. Onun için İmam-ı Azam'dan zahiri rivayette vacibdir. Diğerlerinin “vacip değil” demeleri ise, “farz değil” manasınadır. Bununla beraber vacib veya sünnet olan kurbanlar udhıyyeye tahsis edilmiş de değildir. Adaklar, hac, ibadet kurbanlar, hac alametleri olan kurbanların bir kısmı vacib olacağı gibi, hac ve adak dışında şükür ve sadaka için akika ve diğerleri gibi sünnet ve mendub olarak tatavvu' ve nafile kabilinden de kurbanlar kesilir ki geniş bilgi fıkıh kitaplarında aranmalıdır.

venhar - Kurban kesEdit

Burada وَانْحَرْ “kurban kes” emrinin esas manasına gelelim: Bu belli ki “nahır”dan türemedir. “Nahır” kelimesi de isim ve masdar olarak kullanılır. İsim olan nahır, göğsün boyun tarafına gelen boğaz çukuruna doğru gerdanlık yerine denir. Masdar olan nahır ise, Rağıb ve diğer dilcilerin beyanına göre aslında nahre isabet ettirmek yani vurmak veya dokunmak veya boğaz çukuruna bıçak sokmak suretiyle nahre rastlamak demektir. Deve başlangıçta oradan kesildiği için onda galip olmuştur. Bundan mutlaka zebhetmek, boğazlamak manasına da kullanılmıştır. İntihar da bundan alınmıştır. Maide Suresi'nde geçtiği üzere malumdur ki, zebh, lebbe denilen çene altından kesmekle de olur. وَانْحَرْ “Kurban kes” emri de bu masdar olan nahırdendir. Zahir olan da boğazlamak manasına nahirdendir. Nahr ve zebh, mutlaka kurban için olmak lazım gelmeyip, soyut olarak etini yemek veya satmak için de olabilirse de Zilhicce'nin onuncu günü olan Kurban bayramının üç gününe de Kurban kesmek manasına nahır günleri denilmek yaygın olduğu gibi, burada kelamın sevki (söz gelişi) şükür ve ibadet manası üzerinde olduğu için de kurban manası açıktır. Bundan dolayı, “namaz kıl, kurban kes de Kurban bayramı yap” manasına da olabilir. Fakat “venhar” (kurban kes) emrinin mef'ulü zikredilmemiş, neyin kurban edileceği tayin olunmamıştır. Bu cihet, mücmeldir. Bu, şöyle demek olabilir: “Nahr denilen ibadeti de yap, yahut Rabbine kurban için boğazlanmak şanından olanları boğazla. Yahut Kurban bayramı yap. Bunun hepsi de Allah için kurban kesmek manasına nahr fiilinde özetlenir. Demek ki bunda mef'ulün cinsini tayin kastedilmeyerek, yahut genellemeye işaret olunarak Allah için hayır olmak üzere boğazlanmak şanından olan önemi haiz herhangi bir kurban kanı akıtmakla fiilin kendisinin meydana gelmesi istenmiştir. Araplar'ın örfünde nahır deve kesmekte çok kullanıldığı ve Hacc Suresi'nde وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللّٰهِ لَكُمْ ف۪يهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَيْهَا صَوَۤافَّ فَاِذَا وَجَبَتْ جَنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَاَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذٰلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ “Biz kurbanlık develeri de size Allah'ın (dininin) işaretlerinden yaptık. Onlarda sizin için hayır vardır. Onlar, ön ayaklarını sıra halinde yere basmış durumda iken üzerlerine Allah'ın ismini anın (da kesin). Yanları yere düş(üp canları çık)ınca da onlardan yiyin, kanaat eden (fakir)e de, isteyen (fakir)e de yedirin. Allah o(kocaman hayva)nları size boyun eğdirdi ki, şükredesiniz.” (Hacc, 22/36) ayetinde de “büdün” (develer) zikredildiği için pekçok tefsirci burada nahrın boğazlamak manasına olduğunu göstermek için وَانْحَرِ الْبُدْنَ “develeri kes” diye takdir ve tefsir etmişlerdir. Maksad kurbanı deveye tahsis etmek değil, en çok bilineniyle en büyüğünü işaret olarak, “develeri, deve gibi iri gövdeli, önemli kurbanlıkları kes” demek olduğunu anlatmaktır.

Ebu Hayyan “Bahr” de der ki: “Nahrdan murad hedy (Kabe'ye sevkedilen deve), nüsük (kurban), dahaya (bayram kurbanlıkları) nahridir. Çoğunluk böyle demiştir. O vakit cihad yoktu, onun için namaz ve kurban, bu ikisiyle emrolunmuştur.” (Ebu Hayyan'ın burada cihadı zikretmesi dikkate şayandır. Yoktu demesi çoğunluk görüşü vechile surenin Mekki olmasına göredir. Medine'de olsaydı bu surede cihada işaret de bulunmak lazım gelirdi. Çünkü Medine'de كُتبَ عَليْكُم القِتَالَ "Size savaş farz kılındı." (Bakara, 2/216) ayeti nazil olmuştur. Bu ise diğer kurbanlardan daha mühimdir, diye bir istidlali içermiş oluyor. Şu halde Medeni olduğuna kail olanların burada cihada da bir işaret anlamaları gerekir. Buna şu iki cevaptan birisi verilebilir: Birisi nahrde buna da bir ima olduğu söylenebilir. Birisi de sulhun "hükümlerin efendisi" olduğuna tenbih için bu surede cihad emri zikrolunmadığı söylenebilir ki Hudeybiye'den bahsedenler bunu söylemişler demektir. Düşün! (Müellif) (Ebu Hayyan, a.g.e., VIII, 520.)) Alusi de çoğunluğun kurbanlıkların kesilmesi murad olması üzerinde olduğunu söylemiştir. (Alusi, a.g.e., XXX, 316.) Hepsinin de maksadı nahrın kurban kesmek manasına olduğunu anlatmaktır. Yoksa murad, yalnız deve kesmekten ibaret olduğunu söylemek değildir. Usul-i Fıkıh deyimiyle söyleyecek olursak, nahr boğazlamak manasında zahirdir. Fakat mef'ulü hakkında mücmeldir. Ne gibi hayvanların bu kurban için kesilebileceği diğer delillerle beyana muhtaçdır. En'am Suresi'nde ثَمَانِيَةَ اَزْوَاجٍ “Sekiz çift (hayvan).” (En'am, 6/143) buyurulan koyun, keçi, deve, sığır, erkek ve dişi hayvanların sekizinin de büyüklerinden Bayram kurbanı kesilebileceği Fıkıh'ta açıklandığı üzere Peygamber'in sünneti ile beyan olunmuştur. Nahr, devede daha çok bilinmekle beraber diğerlerinin de nahr şanındandır. Bu itibarla nahr, zebh (boğazlama) manasına olmakla beraber, kurbanın büyüklüğüne ve şu hale göre gövdeli, kıymetli en yüksek cinsinden en mükemmel şekilde kesilmesine itina, bir de hacc ve kurban bayramı gününün adı olmak münasebetiyle nahr gününe işaret için devede galip olan nahr lafzıyla ifade olunmuş demek olur. Koyun hakkında لُحُومُهَا شِفَاءٌ “onun eti şifadır” hadisi delaletiyle koyun eti daha şifalı olduğu için daha iyidir. Sayıca değilse de nitelikçe en yükseğidir ve kurbanın en esaslı, en genel esasıdır. خَيْرُ اْلاُضْحِيَةِ الْكَبْشُ “Kurbanlığın en hayırlısı koçtur.” (Ebu Davud, Cenaiz, 31; Tirmizi, Edahi, 17; İbn Mace, Edahi, 4.) diye bir hadis de vardır. Hadis ve Fıkıh kitaplarında kaydedildiği üzere Resulullah'ın, kurbanda boynuzlu güzel iki koçu بِسْمِ اللّٰهِ وَاللّٰهُ اَكْبَرُ diyerek ve ayağını boyunlarına koyarak kendi eliyle kestiği meşhurdur: ضَحّٰى رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِكَبْشَيْنِ اَمْلَحَيْنِ اَقْرَنَيْنِ ذَبَحَهُمَا بِيَدِه۪ وَسَمّٰى وَكَبَّرَ وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلٰى صَفَاحِهِمَا Cabir (r.a.)'den rivayet edildiği üzere de demiştir ki: “Peygamber (s.a.v.) ile beraber namaazgahta Kurban namazında hazır bulundum. Hutbesini bitirince minberden indi, bir koçu vardı, Resulullah onu بِسْمِ اللّٰهِ وَاللّٰهُ اَكْبَرُ هٰذَا عَنّ۪ى وَعَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ اُمَّت۪ى “Bismillahi vallahu ekber, bu benden ve ümmetimin kurban kesemeyenlerinden” diyerek kendi eliyle kesti.” (Buhari, Edahi, 9, 14, Tevhid, 13; Müslim, Edahi, 17; Ebu Davud, Edahi, 8; Tirmizi, Edahi, 10, 20; Ahmed b. Hanbel, III, 8, 356, 362.) Deve ve sığır cinsi hayvanların yedi kişiye kurban olabileceği de beyan buyurulmuştur. Bir kişi keserse elbette daha büyük hayır ve sevap olur. Ancak bunların da yavruları yetmez. Hac ve Kurban bayramı kurbanlarından başka gerek nezir yani adak ve gerek adamadan sırf nafile olarak tasadduk ve şükür için kesilecek diğer kurbanlar ise eti yenir her hayvandan ve her zaman kesilebilir. Şu halde mutlak kurban, deve kesmeye münhasır olmadığı gibi, Kurban bayramı ve hacca ait kurbanlar ve keffaret kurbanları da deveye mahsus olmadığından وَانْحَرْ “kurban kes” emri de deveye mahsus değil, kurban günü deyiminde olduğu gibi, kurban kesmek manasına olmak uygundur. Bunu “nahr-i büdün” (deve kesmek) ile tefsir edenlerin maksadı da develere tahsis için değil, boğazlamak manasını anlatmak ve kurbanların bedenlilerine itinayı işaret etmek için olduğundan dolayı Ebu Hayyan ve Alusi de çoğunluğun ve ekseriyetin görüşünü o şekilde özetlemişlerdir. (Ebu Hayyan, a.g.e., VIII, 520.) Ancak Alusi'nin beyanında Kurban bayramında kesmeye hasretme zahirdir. (Alusi, a.g.e., XXX, 316.) ثَلاَثٌ كُتِبَتْ عَلَىّ.. “Üç şey benim üzerime farz kılındı…” hadisine uygun düşen de budur.

Çoğunluk görüşünün karşıtına gelince: İbn Ebi Hatim'in rivayetine göre Ebu'l-Ahvas وَانْحَرْ “kurban kes” emrinin göğsünü kıbleye döndür manasına kıbleye dönme ile emir olduğunu söylemiştir. Ferra da bu görüşe sahip olmuş ve tevilinde şöyle demiştir: مَنَازِلُهُمْ تَتَنَاحَرُ “İniş yerleri karşı karşıya olur” tabirinde olduğu vechile karşı karşıya dönmek manasına gelir. Şu beyit de bu manadandır:

اَبَاحَكَمٍ هَلْ اَنْتَ عَمُّ مُجَالِدٍ وَسَيِّدُ اَهْلِ اْلاَبْطَحِ الْمُتَنَاحِرِ

“Ey Ebu Hakem! Sen Mücalid'in amcası ve mütenahir, yani nahır nahire, göğüs göğüse karşılıklı dere ahalisinin, Mekke ahalisinin efendisi misin?”

el-Ebtahu'l-mütanahır, göğüs göğüse karşılıklı dere demektir. Bu manadan “nahr” kıbleye dönme manasını ifade edebilir. Gerçekte tenahur lügatta intihar etmek ve boğazlamak manasına geldiği gibi, göğse isabet ettirmek, göğüs göğüse karşılamak manasından mecaz olarak evlerin ve dere kenarlarının karşılaşması gibi mutlaka tekabül (karşı karşıya olma) manasına da gelebilirse de bilinen manayı bırakıp da mecaz üstüne mecaz olarak kıbleye dönme manasını anlamaya kalkışmak doğru olmaz, nahrin de tanahur manasına geldiği kabul edilecek olunca bundan göğüs göğüse cihadı, mücahedeyi anlamak daha çok yakışırdı. Ayetin inişinin Medeni olduğunu söyleyenlere göre bunda bir proplem olmayacağı gibi Mekke'de de ileriye ait bir emir olabilirdi. Mutlak emir, fevri (hemen yapılmayı) gerektirmeyeceği gibi, kurban hakkında da geçtiği vechile vav da geri kalmaya engel olmazdı.

Bunlardan başka İbn Ebi Hatim, Hakim, İbn Merduye ve “Sünen”de Beyhaki Hz. Ali (k.v.)'den şöyle bir rivayette bulunmuşlardır. Demiş ki: Bu اِنَّآ اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ Suresi nazil olduğunda Resulullah: “Rabbimin bana emrettiği bu kurbanlık nedir?” diye Cibril Aleyhisselam'a sordu. O dedi: Kurbanlık değil, lakin namaz için tekbir aldığında tekbir alırken ve rüku ederken ellerini kaldırmanı sana emrediyor. Çünkü o bizim namazımız, yedi semadaki meleklerin namazıdır. Ve her şeyin bir zineti vardır, namazın zineti de her tekbirde iki elini kaldırmaktır.” (el-Hakim, el-Müstedrek, II, 538; Beyhaki, a.g.e., II, 75.) Fakat Suyuti bunun senedine zayıf demiş, İbn Kesir, “bu hadis ciddi olarak münkerdir” demiş; İbn Cevzi de “Mevzuat”dan saymıştır.

İbn Cerir bir de Ebu Cafer (Cafer-i Sadık hazretlerinin babası Muhammed Bakır hazretleri.) hazretlerinden, iftitah tekbirinde el kaldırmak” demiş olduğunu nakletmiş. Buhari “Tarih”inde ve Darekutni “İfrat”da yine Hz. Ali'den, “Namazda sağ elini sol bileğinin üzerine koy da, sonra ikisini göğsüne koy.” (Beyhaki, a.g.e., II, 29.) demiş olduğunu rivayet etmişler. Ebu'ş-Şeyh ve “Sünen”de Beyhaki Enes'ten merfu olarak ve bazıları İbn Abbas'tan da böyle rivayet etmişler ise de bunların da sıhhati sabit olamamıştır. Süyuti Hz. Ali'den ikinci hadisi, İbn Ebi Hatim'in ve Hakim'in labe'sebih (zararsız) olan bir senedle rivayet ettiklerini söylemiş, Dahhak ile Süleyman Teymi'de namazdan sonra duada ellerini göğsüne kaldır demiş oldukları da nakledilmiştir. Bunlar kurban kesmeye iktidarı olmayanlar hakkında veya namazın adabıyla ilgili bazı rivayetler olabilirse de nahrin malum ve meşhur olan “Kurban kesmek” manasını bırakıp, ayeti bunlarla tevile kalkışmak ve bu şekilde وَانْحَرْ “kurban kes” emrini de صَلِّ “namaz kıl” emrine sokmaya çalışmak asla doğru olmaz. Bunların hepsi nihayet namaza ait şeylerdir. Sadece bununla sure, namaz kılmayanlara ve riyakarlık edenlere karşı ihlas ile namaz faziletini emretmiş olursa da maunu menetmelerine karşılık Allah için halka yardım olan bir hayır ve kerem, lütuf ve faziletini ihtiva etmiş olmaz. Bu Kevser ihsanına ulaşma şerefinin esas şükrüyle münasip olmaz. Nahrin kurban kesmekte bilindiği ve Kur'an'ın üslubunda namaz emirlerinden sonra çoğunlukla zekat ve infak etme ayetleri zikrolunageldiği ve müşriklerin dualarını ve kurbanlarını putlar ve tağutlar adına yaptıkları da düşünülünce, bu emrin onların tersine namazdan başka Allah için kurban keserek zekattan da fazla bir fedakarlıkla kıymetli mallara kıyıp Allah'ın kullarına hayır ve yardımda bulunmak Kevser atıyyesine şükretmek üzere beden ve mal olarak ibadet ve hayır ile meşgul olmayı emretmiş olması en açık ve en esaslı mana olduğunda tereddüt edilmez. Bu esas tasbit edildikten sonra, bundan mümkün ve muhtemel olabilen diğer bir takım işaretler daha anlamakta ise sevk ve irfan için yasak koyma yoktur. Bu vecihle iş bu فَصَّلِ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” ayeti, En'am Suresi'nin sonundaki قُلْ اِنَّ صَلاَت۪ى وَنُسُك۪ى وَمَحْيَاىَ وَمَمَاتٰى لِلّٰهِ رَبّ الْعَالَم۪ينَ لاَ شَر۪يكَ لَهُ وَبِذٰلِكَ اُمِرْتُ وَاَنَا اَوَّلُ الْمُسْلِم۪ينَ “De ki: “Benim namazım, ibadetim, hayatım ve ölümüm hep alemlerin Rabbi Allah içindir. O'nun ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben müslümanların ilkiyim.” (En'am, 6/162-163) ayetindeki emri ve Duha Suresi'nin sonundaki وَاَمَّا بِنِعْمَةِ رَبّكَ فَحَدِّثْ “Ve Rabbinin nimetini anlat.” (Duha, 93/11) emrinin Kevser hediyesine şükran olmak üzere fiili bir izahını ifade eder. Bundan dolayı biz de mealde Kurban kesmek tabiriyle ifadeyi “boğazla” demekten daha uygun bulduk. Ki tefsirinin özeti şu olur: Sana o Kevser'i verdiğimizden dolayı haydi sen Rabbinin lütfuna hem kalben, hem dilinle, hem bütün azalarınla bedenen ve malen her vechile şükretmek üzere Rabbin için ihlas ile namaz kıl, namaz kılmakla beraber kurban da kes. Ona böyle tevhid ve ihlas ile fedakarane ibadet ve kulluk et ve çok hayır işleyerek nimeti an, Rabbinin sana olan ihsanı kesilmek ihtimali yoktur. اِنَّ شَانِئَكَ Doğrusu senin şani'in, sana şeneanı olan, buğz, kin tutan, hınç besleyen her kim olursa olsun هُوَ اْلاَبْتَرُ odur ancak ebter. Güdük, ardı arkası kesilecek, nesli ve nesebi, iyi adı, sanı kalmayacak odur, sen değilsin ey Muhammed! Senin ardınca gelecek hayırlı neslin de, evladın gibi tabilerin ve Ensarın, sevgili ümmetin de çoğalacak. Dinin, kitabın, güzel adın, sanın, feyiz ve lütfun baki kalacak. Ahirette de beyana sığmaz, kesilmez, tükenmez ecre ereceksin. Böyle Kevser'e, çok hayıra buğzedenin, onu sevmeyenin hayırsız kalacağında ise şüphe yoktur.

Şani'Edit

Şani', işaret ettiğimiz وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَاٰنُ قَوْمٍ عَلٰۤى اَنْ لاَ تَعْدِلُوا “Bir topluluğa karşı duyduğunuz kin, sizi adaletten saptırmasın.” (Maide, 5/8) ayetinde geçtiği üzere buğz ve düşmanlık etmek için kin tutmak manasına “şenean”den ism-i fail olarak mübğız, buğzeden demektir. Anlaşılıyor ki murad, buğzedip geçmiş olan değil, buğzunda devam ve ısrar edendir. Yani zaman ve hudus manası değil, devam ve sübut manası kastedilmiştir. Onun için izafet (tamlama)i, lafzıyye değil maneviyyedir. Şu halde sonradan tevbe edip imana gelenler bu hükümden hariç kalır.

EbterEdit

“Ebter”, ayıp şeylerden olduğu için, ef'al-i tafdil değil, sıfat-ı müşebbehedir. Müennesi “betra” gelir. Kesiklik manasına “betir”den türemiştir. Şu halde esas manası kesik demek ise de, örfte kuyruk kesilmesinde yaygın olmuştur. Onun için kuyruğu kesik hayvana ebter denildiği gibi, kuyruğu kesik küçük ayın gibi yazılan hemzeye «ء» ayn-ı betra tabir olunur ki, Türkçe'de müzekkerine de, müennesine de “güdük” denilir. Kuyruk arkada olmak hasebiyle sonunda arkası olmayan, yani zürriyeti olmayan, kendinden sonra eseri kalmayan kimselere veya sonu gelmeyen, sonunda hayır olmayan işe de istiare suretiyle ebter denilmiştir.

كُلُّ اَمْرٍ ذ۪ى بَالٍ لَمْ يُبْدَاْ ف۪يهِ بِبِسْمِ اللّٰهِ فَهُوَ اَبْتَرُ

“Önemli olan her hangi bir iş Allah'ın ismiyle başlanmazsa o iş ebterdir.” (Beyhaki, a.g.e., III, 209.) hadisinde ebter, sonu gelmez, sonunda hayır olmaz, eksik, güdük kalır demektir. Çünkü كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلاَّ وَجْهَهُ “O'nun yüzü (zatı)ndan başka herşey helak olacaktır.” (Kasas, 28/88) ayeti gereğince Allah'tan başka herşey yok olacaktır. Daha sonra ebter, hakir ve zelil manasına da gelir. Burada هُوَ gerek zamir-i fasl ve gerek mübteda olsun “el-Ebter” müsnedi marife (belirli) olduğu için cümle, tahsis ifade ettiğinden dolayı ebterlik manasını Peygamber'den tamamen red ile ona buğzedene tahsis ettiği cihetle ebter kelimesinden anlaşılması muhtemel olabilen manaların, noksanların hepsini Kevser'in sahibi olan Resulullah'dan nefyile ona her buğzedene isbat etmek suretiyle nüzul sebebinde zikrolunduğu üzere ebter diyen şahsın muhakkak ebterliğini haber vermiş olmakla başta zürriyetsizlik manası olmak üzere muhtemel olan her mana bu tahsiste dahil olmak gerekir ki, bu şöyle demek olur: Ey Muhammed! Sana kesilmek ihtimali olmayan Kevser verilmiş olduğu için sende hiç bir vechile, hiç bir mana ile ebterlik, güdüklük ihtimali yoktur. Sana oğlunun vefatından dolayı ebter diyerek buğzedip söğenin kendisi her manasıyle ebterdir. Çünkü sana öyle buğzedenlerin hepsi hakikatte mutlaka ebterdir. Onlarda mutlak ebterlik manası vardır. İşte yukarda beyan olunan tefsirin içeriği tahsisin bu manasından anlaşılmaktadır. Bu şekilde bunda bir taraftan Kevser'in kesilmek ihtimali olmayan bir “çok hayır” olduğu açıklanmış oluyor, bir taraftan da onun sahibine buğzedenlerin genellikle ebterliği kübra (büyük önerme) makamında bir illet ve delil suretinde haber verilmekle ebter diyen kafirin ebterliğini de özellikle haber vermiş bulunuyor ki, buna Bedi' ilminde “mezheb-i kelami” (kelami mezheb) denilir. Bundan dolayı bazıları bunun As b. Vail veya Ebu Cehil veya Kureyş'ten bir topluluk veya Kab b. Eşref, her hangisi ise nüzul sebebi olan sözü geçen şahsa veya şahıslara mahsus olduğuna kani olmuşlarsa da müştak (türemiş) üzere hüküm, müştakkun minh (kendisinden türeyen)in illiyetini ifade edeceğinden şani' (buğz eden) vasfiyle ifadesi zahiren amm (genel) olduğuna işaret eder. Gerçekte Resulullah'a buğzetmiş olanlar hep ebter olmuşlardır. Ya maddi bakımdan nesil ve nesebi veya manevi bakımdan hayır ve zikri kesilmiş, nihayet düşük ve zelil olarak kötü isim olup gitmişlerdir. Zürriyeti, eseri bulunanların da evlatlarından, eserlerinden hayır ve faydaları kalmamıştır. Çünkü onların neslinden iyilik ile İslam'a girmiş olanlardan kafir atalarının dua ve istiğfar ve diğer şekilde faydalanmaları kesilmiş, aralarında masumluk kalmamıştır. Bu evlatlar hep Peygamber'in ümmeti ve tabileri, manevi evladı olmuşlar. مَا كَانَ لِلنَّبِىِّ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُواۤ اَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِك۪ينَ وَلَوْكَانُواۤ اُول۪ى قُرْبٰى “Akraba bile olsalar, cehennemin halkı oldukları belli olduktan sonra (Allah'a) ortak koşanlar için mağfiret dilemek ne Peygamber'in, ne de inananların yapacağı bir iş değildir.” (Tevbe, 9/113) hükmüne tabi kalmışlardır. İyiliği, imanı olmayanların ise zaten hayrı yoktur, onlar hayru'l-halef (hayırlı evlat) olmazlar. Dua bile etseler وَمَا دُعَآءُ الْكَافِر۪ينَ اِلاَّ ف۪ى ضَلاَلٍ “Kafirlerin duası, böyle boşa gitmektedir.” (Ra'd, 13/14) ayetinin hükmünce hep dalalet içinde boşa gider, ölümden sonra eserlerinin de Allah katında ahiret için kendilerine hiç bir hayır ve faydası olmaz, o büyük azaptan kurtarmaz. اُولٰۤئِكَ الَّذ۪ينَ لَيْسَ لَهُمْ ف۪ى اْلاٰخِرَةِ اِلاَّ النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا ف۪يهَا وَبَاطِلٌ مَاكَانُوا يَعْمَلُونَ “Onlar öyle kimselerdir ki, ahirette onlar için yalnız ateş vardır ve yaptıklarının hepsi orada boşa çıkmıştır, amelleri hep batıl olmuştur.” (Hud, 11/16); لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلاَ هُمْ يُنْظَرُونَ “Kendilerinden azap hafifletilmez, onların yüzlerine de bakılmaz.” (Bakara, 2/162) Bununla beraber şundan da gaflet edilmemek gerekir ki,


Peygamber'e şenean ile buğz ve düşmanlık, ona iman etmekten ibaret olan küfürden daha özel, daha şiddetli bir küfürdür. Bunun fiilen ortaya çıkarılması, ona fiilen harp ilanı olacağı gibi, sözlü olarak açıklanması da, o manada olarak, sövme ve küfretme olur. Bunun ise Hak şeriatta hakkı harp ve öldürmedir. Peygamber'e sırf dininden dolayı düşmanlık ederek ebter (güdük) veya “münbetir sanevber” (kesik çam) diye buğz ve küfürünü açıklayan şani' (buğz edici) de ona şöyle sövmekle küfretmiş olduğundan وَانْحَرْ “kurban kes” emrinden sonra tahkik ile beraber illiyet de ifade ede اِنَّ ile talil siyakında اِنَّ شَانِئَكَ هُوَ اْلاَبْتَرُ “Muhakkak ki sana buğzeden ebterin kendisidir.” buyurulmasında ona öyle sövenlerin önünde olmazsa sonunda kesilmeye hak kazanmış olduklarına işaret ve hatta sonlarında bir hayırları kalmayıp büsbütün çirkin adlı olacaklarını hatırlatmak, Resulullah'ın ise onların zıddına olarak hayır ve feyzinin, eserlerinin ve faziletinin kesilmeyeceğini haber verme vardır. Bundan dolayı Resulullah'ın keder etmeyip de Rabb'inin lütfuna şükretmek üzere ibadet ve kulluk ile meşgul olarak namaz kılıp kurban kesmesi ve böyle hayır için fedakarlıkla Allah'ın nimetini söylemesi emrolunmuştur. Ona ebter (güdük) diyen buğuzcu, onun erkek evladının vefatını bahane etmiş olduğundan dolayı burada Peygamber'in neslinin de kesilmeyeceği ilk önce anlaşılması gereken bir mana olduğu için, bundan kız evladı ve onların evladı ve evladının evladı da zincirleme olarak evladdan, torunlardan, zürriyetten olduğuna istidlal edilmiştir, bu da doğrudur. Bununla beraber Resulullah'ın müteaddid erkek evladı da olmuşken, bunların uzun yaşamayıp da onun neslinin yalnız kız evladından çoğalmış olmasının da elbet bir manası ve hikmeti olması gerekir. Bu da peygamberlerin sonuncusu olması ile izah edilmiştir. Onun ruhani kuvveti gibi cismani kuvvetinin de feyiz ve kemali açıklanmak üzere kendisine hem oğul, hem kız nesiller de verilmiş, fakat peygamberlik şerefi kendisiyle bitirildiği ve bundan dolayı onun dini, kitabı kıyamete kadar baki olup kendisinden sonra peygamber gönderilmeyeceği cihetle oğullarının baki kalmaları halinde peygamberliğe mazhar edilmeleri bu hikmete uygun olmayacağı gibi, nübüvvetsiz olarak bekaları da tam manasıyla hayırlı evlat olmalarına engel ve şanlarına eksiklik olacağından, onların masum olarak vefatları hem kendi haklarında, hem de Resulullah hakkında daha hayırlı, daha kudsi olmuştur.


Bundan başka peygamberliğinin genelliği, dininin yayılması ve ümmetinin çoğalması açısından bunun ümmet hakkında da hayır olduğunda ve bu şekilde de Resulullah'ın ümmetine örnek olması kendisinin ecir ve feyzini daha yükseltmiş bulunduğunda da tereddüde yer yoktur. Zira oğullarının kendisinden sonra baki kalmaları takdirinde peygamberliğe mazhar edilmeyince hiç olmazsa imamet velayetine varis kılınmaları yakışırdı. Bu ise imamet velayetini ehliyetten çok neseb verasetine hasretmek olacağından, bu inhisar da Muhammedi nübüvvetin genelliğine لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّ۪ينِ كُلِّهِ “Dinini, bütün dinlerin üstüne çıkarması için.” (Saf, 61/9) hikmetiyle gönderilen hidayet ve hak dininin gayesine, اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ اَتْقٰيكُمْ “Allah yanında en üstün olanınız, en çok korunanınızdır.” (Hucurat, 49/13); اَنْ تُؤَدُّوا اْلاَمَانَاتِ اِلٰۤى اَهْلِهَا “Allah, size emanetleri ehline vermenizi emrediyor.” (Nisa, 4/58); هُوَ الَّذِى جَعَلَكُمْ خَلاَئِفَ ف۪ى اْلاَرْضِ “Sizi yeryüzünde halifeler yapan O’dur.” (Fatır, 35/39); لِيَبْلُوَكُمْ اَيُّكُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً “O, hanginizin daha güzel iş yapacağınızı denemek için.” (Mülk, 67/2), فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ اِلَى اللّٰهِ مَرْجِعُكُمْ جَم۪يعًا “Hayır işlerine koşun, hepinizin dönüşü Allah'adır.” (Maide, 5/48) gibi üstünlük ve fazilet esaslarıyla bütün alemde zuhur ve yayılması hikmetlerine aykırı bulunurdu. Bu tahsis kastedilmeyince de bu yüzden ümmet için fitneye zahiri bir sebep olurdu. Kadınlarda ise Peygamberlik ve imamlık kazıyye (önerme)si esas itibariyle varid olmadığı için kızları hakkında bu mahzurlar varid olmaz. Bundan dolayı Resulullah'ın neslini kız evladından ilerletip de erkek evladının fazla yaşamamasının açık olan makul hikmet ve manası bu iki sebepte özetlenebilir: Kendisinden sonra peygamberlik olmaması, imamet ve velayetin de nesebi verasete tahsis edilmemesi. Yoksa cahiliye Araplarının zannettiği gibi oğulların vefatıyla zürriyetin büsbütün kesileceği ve kız evladının evladı, evlad ve zürriyetinden sayılmayacağı için değildir. Ve belli ki bu son ayet gaybla ilgili ihbarı da içermektedir.

İşte Muhammed Aleyhisselam'ın şanını Kevser'le anlatan ve her yönden şükür ve hamdetmekle namaz kılıp kurban keserek Bayram yapılmaya layık müjdeleri ihtiva eden bu yüksek sure, vecizliğiyle beraber böyle birçok latifeleri ve hikmetleri içine almaktadır. Razi tefsirinde bunun Duha Suresi'nden beri gelen surelere olan münasebetiyle daha birçok işaret ve latifelerini pek güzel beyan etmiş ve açıklamış ve bu cümleden olarak demiştir ki: “Bu surenin latifelerinden biri de şudur: Allah yoluna giden salihler için üç derece vardır. En yükseği: Bütün kalbleri ve ruhları ile Allah Teala'nın nur-i celaline gark olmalarıdır. İkincisi: Bedenen de taat ve ibadetlerle meşgul olmalarıdır. Üçüncüsü: Nefsi, özel lezzetler ve acil şehvetlere dökülmekten menetmek makamında olmalarıdır. İşte اِنَّآ اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ “biz sana Kevser'i verdik”, ifadesi önceki makama işarettir ki, o da kudsi ruhun diğer beşeri ruhlardan gerek sayıca ve gerek nitelikçe kendini göstermiş olmasıdır. Sayıca kendini gösterişi: Çünkü başlangıçları pek çoktur. Nitelikçe kendini gösterişi de, o başlangıçlardan neticelere geçmekte diğer ruhlardan çok daha süratli olmasıdır. فَصَلِّ لِرَبِّكَ “Rabbin için namaz kıl” ikinci mertebeye işaret; وَانْحَرْ “Kurban kes” de üçüncü mertebeye işarettir. Çünkü nefsi peşin lezzetlerden men etmek kurban kesmek ve boğazlamak mecrasına akıcıdır. Sonra da اِنَّ شَانِئَكَ هُوَ اْلاَبْتَرُ “muhakkak sana buğzeden, güdüğün kendisidir” buyurulmuştur. Bunun manası da şudur: Seni şu özellikler ile acil şehvetlere davet eden nefis yok mu, o fanidir, baki kalan güzellikler ise Rabb'ın katında daha hayırlıdır. وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ اَمَلاً “Baki kalacak olan güzel işler Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, umutça da daha hayırlıdır.” (Kehf, 18/46) o ise ebediyen baki olan ruhani saadetler, Rabbani marifetlerdir.” (Fahru'r-Razi, a.g.e., XXXII, 117.)

Bu surenin içine aldığı emirlerin en mühim yönü لِرَبّكَ “Rabbin için” kaydının ifade ettiği tevhid ve ihlas olduğu için, bunu, ayrıca açıkça ilan ve açıklama hususunda قُلْ يَآ اَيُّهَا الْكَافِرُونَ Suresi takip edecektir.

Community content is available under CC-BY-SA unless otherwise noted.