FANDOM


Metâlib ve Mezâhib (Metafizik ve İlahiyat) Edit

Yazarlar: Paul Janet Gabriel Séailles

Fransızcadan Tercüme eden: Elmalı'lı M.Hamdi Yazır

Çeviri Yapılan Eserin Adı: Histoire de la Philosophie (1886)

Baskıya Hazırlayan: Muhtar Yazır - Ayhan Yalçın

Arapça Yazı

Bismillâhirrahmanirrahim

Kul Huvallâhu ehad. Allâhu's-Samed. Lem-yelid ve Lem yûled ve lem-yekün lehû küfüven ehad. (De ki: O, Allah'dır, birdir. Allah, her yaratığın muhtaç olduğu eksiksiz bir varlıktır. Doğurmadı, O, doğurulmadı da Hiç birşey de , O'na denk olmamıştır.)

Arapça Yazı

Kânellâhû velâ şey'e maahû. Hz. Muhammed(S.A.V) (Allah Var idi ve beraberinde başka bir şey yok idi.)

Takdim Edit

Bu terceme eserin aslı, Fransız Feylesoflarından (Pol Jane) ile (Gabriyel Seay) ın birlikte çalışmalarile meydana gelmiş ve belli başlı eserlerden sayılan bir kitap olup, eski Yunanın başlarından ibaret ondokuzuncu asırın sonuna kadar, batının felsee bahislerini ve bunlara dair mezheplerini ihtiva etmektedir.

Eserin, ilk defa 1925 yılında eski harfleriyle basılmış ve 1933 yılına kadar eski İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesinde Babanzâde Ahmed Naîm Bey tarafından ders kitab ıolarak okutulmuşbulunan tercemesine, eseri nakleden tarafından, bir dîbâce, bir hutbe ile birlikte, kitapta temas edilen bahisler ve mezhepler hakkında, gerek muhtelif İslâm âlimlerinin ve gerek mütercimin kendi şahsına aid fikir ve mutalâaları, kitabın içindekilere göre, sırası geldikçe, hâşiyeler halinde ilâve edilmiştir. Bu hâşiyeler, nakledilen esere ayrı bir zenginlik vermiştir.

İlmî kıymeti haiz eserleri neşretmeyi prensip edinen Yayınevimiz <<Felsefe Tarihi>> sahasındaki boşluğu doldurmak gayesiyle Elmalılı Hamdi Yazır merhuun METÂLİB ve MEZÂHİB isimli terceme eserini, yıllar sonra tekrar okurlarna sunmakla bahtiyardır.

Bu ikinci baskıda, mütercimin ifadelerini aslına ve metinlere sâdık kalarak, sadeleştirilmiştir. Bu suretle, yeni nesillerin kitabı daha kolaylıkla takip etmelerine v eiçindekileri açıkça kavramalarına yardım edilmek istenilmiştir. Oldukları gibi ullanılmaları geekli görülen bazı eski terimlerin bugünkü karşılıkları paranteler içinde gösterilmiş ayrıca eserin sonuna da bir lügatçe ve kişi adları fihristi eklenmiştir.

Yayınevimiz okuyucularının teşvik ve takdirleriyle Türk-İslâm kültürüne hizmetlerine devam edecektir.

Gayret bizlerden, Tevfîk ve İnâyet Allah'tandır.

ESER YAYINEVİ

HUTBE (sesleniş) Edit

Arapça yazııı


Hamd ve minnet Sana'dır Yâ Rabb!

Ey Yüce Rabb! Sen, şu görünürdeki ayrılığı içteki kavuşmaya ulaştırmasa idin, ben beni görmez seni sezmezdim. Anlayanlarla bir halli olmak, anlamayanlara da yol göstermek istemezdim. Sen, Bana, vicdan dedikleri bir buluş, vücud dedikleri bir bulunuş bağışladın. Ben, bu buluş ile, kendimi kendimde buluyor, bulunuşuma eriyorum. Bu sayede, bşka varlklara varıyor, vicdanlarını kendime katıyorum.

Vicdan, her an açıkça görünen, besbelli bir ilk olay, vücudise bu aynaya aksetmiş başka bir olay. Vicdan, cücudu, kendinden önce gelen zaruri bir şart oluyor. bu suretle, vücud, vicdanın birleşmesinde senin misâlin, yani vekilin olan nefis, âlemin vicdanı ile vücudunun birleşme başlangıcında da sen kendin belirmekte,

Ey Rabb! sen bizi böyle, bir taraftan vicdan, bir taraftan vücûd adında iki olaylar zincidi icinde yüzdürüyorsun. İçimde, dışımda her an birer hal noktası olarak uçuyup duran olay parıltılarını fırlatıyor, birbirine bağlayıp, taneler, diziler, cüzüler, küller, hey'etler, toplumlar, milletler, devletler, hasılı âlemler gösteriyorsun.

Ey ezelî hikmet sâhibi! Şu, cisimlere aid olaylardan çekim, manevî olaylarda da ruh denilen iki kavuşma başlangıcı olmasa idi, bu yıldızlar ve bu düenden oluşanlar nasıl bulunacaktı? Fikirler ve akıllar nasıl tutunacaktı? Atom tasavvurunun çıktığı o olaylar noktalarından, matematiğin adetleri ve boyutları, fiziğin mekanık büyük eserleri, kimyanın atom unsurları, hayatın uzvî hücreleri, tabiat tarihininnebatları, hayvanları ve cansızları, tabiatın cisimleri, astronominin yıldızları, yıldızların düzenli âlemi nasıl derlenir toplanır, toparlanıp da zaman içinde nasıl sürüklenirdi?

Ey varlığı için başkasına muhtaç olmayan örneksiz yaratıcı: Sen hadiselerin tozu dumana katmasından, bize, o iki ulaşma başlangıcı altında, iki âlem verdin ve veriyorsun. Çekimin kavramında madde olanları, ruhun kavramında da mânâ olanları uçuruyorsun. Fennin kabul ettiği Esir buluşu ile tabiatın sonunu hallettik sananlar ne kadar yanılıyorlar. Düşünmüyorlar ki eğer Esir, tek başına uzay gibi, bitişik bir birim ise, onun bir kısmı nasıl harekete gelebilir? O akan deniz nasıl dalgalanabilir? Yok Esir müstakil parçalara bölünmüş ise, her parçanın öbüründen ayırt edilmesi bir ayrılmaya bağlıdır. O halde, bir küçük parçanın hareketini ötekne geçiren vasıta nedir? Bir yrden başka bir yere geçmek için başlangıca lüzum kalmadan bir küçük parçanın hareketini diğer parçaya sıçratmak mümkün ise, ışığın geçmesi için Esir farazyesine ne hacet vardı? Haydi çekime bir cevher niteliği pakıştırarak madde olanları birbirine birleştirelim. Ruha da bir cevher niteliği yakıştırarak mânâolanları birbirine ulaştıralım. Fakat, bu iki kavuşma başlangıcı, birbirlerine karşı, her bakımdan, ayrı kalabilirler mi? Öyle olsa idi benim onlardan ne haberim olurdu? Nefis ile beden birbirleriyle nasıl içli dışlı olabilirlerdi? Halbuki ben, ruhlarda cisimleri görüyorum. Şu anda, zihnimde, memleketimin cisme dair bütün hatıraları yaşıyor, sonra, cisimlerde de ruhları görüyorum. Meselâ zihin çalışmalarımın bedenin, birleşme derecesinde bir bağlantı ile, (Ben) dediğim nefsimde karar kıldıklarını anlıyorum. Cisim ile ruhun bu buluşması olmasa idi Ben şu kalemi ve hatta o kalemi tutan bu elimi nassıl bulur, nasıl tanırdım? Elimde kalemi nasıl oynatırdım? Günahlarımın karaları gibi şu kara satırları nasıl dökerdim? Demekki âlem pergelinin kutupları yerindeki o iki kavuşma başlangıcı arasında, daha mühim ve daha büyük bir kavuşma başlangıcı var. Vak ki: ruh ile beden birleşebiliyorlar. Ruh ile bedenin bu kavuşma başlangıcından ben kendimi buluyorum, (Ben) diyebiliyorum. Ruhanîliği ve cismanîliği toplayabiliyorum. Bu iki suteritn aksettiği bu aynaya (Nefsim) diyorum. (Kendim) dediğim bu birlik başlangcında ikileme, üçleme yıkılıyor. Ortak koşma, tek varlığın kabbulüne dönüşüyor. Artık (Men arefe nefsehu fakad arefe rabbehu = Nefsini bilen Rabbini bilir) inne demek olduğunu bu görme ile anlıyorum. Bundan sonra, bütün ruh suretlerini bir taraf, cisim suretlerini de bir tarafa diziyorum. Ezellere (başı olmayanlara), lâyezallere (sonu olmayanlara) koşuyorum. Nefsim gibi nice nice nefisler bulunduğunu görüyorum. Aralarındaki münasebetleri ve kavuşmayı duyuyorum. Görüşüp konuşuyorum. Kendimdekini onlarda, onlardakini kendimde tekrar buluyorum. Kendi birliğimi, şahid olduğum vicdan ile, onlardaki birliği de kıyas vicdanı ile anlıyorum. Aramızdaki birliğe yine vicdanımda idrâk ediyorum. Kıyas eden ile edilenin, gören ile görülenin, vicdan ile vücudun birleştiği bu üç nokta, artık olayların Sidre-i Müntehası, vücudun (İstiva) noktasıdır. (Errahmanü ale-l'arş-i'stevâ) bunun belirdiği takta asılmış bir ledün kitâbesi. B unişaneyi görüyorum. Tekliğinin arşına geldiğimi anlıyorum. (Eşhedü en lâilahe illallahü vehdehu lâşerike lehu) deyip bu Teklik dershanesine giriyorum.

DÎBACE (önsöz) Edit

Bu konulara değinilecektir.

"Tercemede Fıkha âid bir görüş, Kitabın ehemmiyeti, Felsefeye dâir bazı mütaâalar, İlimlerin içtimaîliği, Felsefenin Din'de ulaştığı gâye, Avrupa Felsefesinde noksan olan Felsefî matlub, îslam ile Hristiyanlığın ilme göre yerleri, Îslam Mütekellimlerinin bilgi bahsindeki mesleklerinin hulâsası, Peygamberliğe dâir bazı felsefİ esaslr, Dinin menşei hakkında bir iki söz, dinin aklîliği ve hissîliği, İslâmi hassaların tasnifi ve müruruzamanın tesiri, Yenişmenin Şerîat bakımından lüzûmu ve şartları"


Köşesine çekilmiş bu âciz, Elmalılı Hamdi, babası Numan, babası Mehmed, babası Bekir, Babası hasan , babası Bedrettin, mekteplerde ve medreselerde tahsil devrelerini tamamladıktan sonra, uzun seneler muhtelif İslâm ilimlerini ve bilhassa onbeş sene kadar (Fıkıh) okutmakla meşgul olmuş ve bu sırada Garbin hukuk esaslarının tanımak ve İslam Şeriatının insani ve içtimai kıymet ile Garp hukukunun ilmi mukayesine ve medeni mukabelesine dair bir fikir edinebilmek için Fransız lisanında da bir az birşey bellemiş idim. Bu hukuk adisinde doaşan âciz çalışmaları, Anayasa hukukunda Umumi felsefeye bir bakışta bulunmak ihtiyacının gösterdi. Tahsil hayatımda, devamlı olarak üç dört seneyi işgal eden Felsefe ve Kelâm öğreniminin semeresi olarak Felsefi bahis ve doktrinlerle geçen aşinâlığım, pek az lisan bilgisi ile, bu ihtiyacımı gidermeye yardım etti. Fransız kitapları okuduğum halde, İngilizlerin ilim tasnifleri mizacıma uygun geldi. Mantıktan başladım. Bu münasebetle ,(Darü-l'hilâfe) medreseleri namile yapılan yeni teşkilatta (Süleymaniye) Medresesi Mantık Müderrisliği ile vazifelendirildiğimden, İngiliz feylezoflarından (Alexandre Bain) nin (İstintacî ve İstikraî Mantık) adını alan ve (Stuart Mill)mantığından sonra olan kitabını terceme edip okutarak Mantık ve diğer fenler nakkındaki yeni fikirlerin İslamdaki mantık ve ilim telâkkileri ile münasebetlerini araştırırken, felsefe tarihinin ehemmiyeti kendini gösterdi. Bu bâbta müracaat ettiğim eserler içinde, Fransız feylezoflarından mütevaffa (Paul Janet=Pol Jane) nin (Metâlib ve Mezâhib) adını taşıyan Felsefe Tarihi ni tam manâsı ile ilmî ve felseî, ve eşsiz toplu bir eser buldum. Zamanımıza kadar gelen garp felsefe cereyanına tam bilgimizi bu eserin karşılayacağını ve bunu okuyacak İslâm alimleriin garp fikirlerini dağınık vasıtalar içinde aramaktan müstağni kalacaklarını anladım. Felsefe tarihi hocalarından bir hayli kimseye bunun tercemesini tavsiye ve rica ettiğim ve vaadlar aldığım halde, kimse bu vaadını yerine getirmedi. Vaktaki; şu bir iki sene zarfında bütün resmi meşgalelerden vareste ve bütün derslerimden ayrı kaldım. Bu sırada, bu kitabın (İlahiyat Felsefesi) kısmından başlayarak aşağıdan yukarya ter- XXVIII

METAFİZİK VE FELSEFEEdit

Bilgi BahsiEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Şüphecilik ve Doğmatizm"

Sokrat'tan Önce FelsefeEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Sofistlerin Menşei"

SokratEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Tasavvurlar, İlmin Mevzuu, Nefisteki Kesin Bilgi"

EflâtunEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Ideler Âlemi, Duygular Âlemi"

AristoEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Üniversel delilin imkânsızlığı, Esasların kesin şekilde bilinmesi"

Aristo'dan SonraEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Kesin Bilgi vazolunuyor, Nefsi Mi'yar, Epikür'ün gayrî mantıkî Doğmatizmi"

Piron Ağnostisizmi (Yeni Akademi)Edit

Bu konulara değinilecektir.

"Stoa Doğmatizmini tenkid, İhtimalcilik"

KarneadEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Zâhirî Hakkın dereceleri nazariyesi"

TelifcilikEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Hak ölçüsünün belirleşmesi"

Antiyoküs-Ciceron Şüpheciliğin Yeniden Ortaya ÇıkışıEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Enezidem-Agripa, Önsebep, Eski şüpheciliğin özetlenmesini tenkid, İlmin sûretolarak imkânı, Husûle gelen neticeler."

İkinci Eflâtun BâtiniyesiEdit

Bu konulara değinilecektir.

"İNSİLÂH, (Fenâ-Fil'lah)"

HıristiyanlıkEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Kesin Bilgi Nazariyesine yeni bir rükün getirmiştir."

Orta Çağ: Îmân ile Aklın İlerleyen FarkıEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Netice- Şüphecilek, Montenyi- Şaron"

DekartEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Kavramların açıklığa ve belirliğe kavuşması, İhali Sadûkîyet, Farkların uyuşturulması"

MalbranşEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Sağlam bilgi ve gerçekleri Allah'ta görmek"

İspinozaEdit

Bu konulara değinilecektir.

"İnsan idrâki;Hakikate uygun mânâlar bakımından, İlâhi idrakten farklı değildir."

LaybniçEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Bedîhî, Delilli, Hissî, Sağla Bilgi."

BerkleyEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Hissî yakînî yükseltmek iddiasında bulunuyor."

David HiyumEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Tecrubî Şüpheciliği, İtikad Nazariyesi"

KantEdit

Bu konulara değinilecektir.

"Hakikat Mi'yarı- Sağlam Bigi, Îmân, Zan ve Rey, İlmî Sağlam Bilgi, Metaiziğin İkmânsızlığı, Îmân Ahlâkı"

PozitivizmEdit

Bu konulara değinilecektir. "Kant'ın tenkidlerine dayanmadıkça Felsefi bir değeri Hâiz değildir., Herbert Spencer ve Mantıksızlığı, "

NeticeEdit

MADDE BAHSİEdit

Community content is available under CC-BY-SA unless otherwise noted.